Poniedziałek rano, środek sesji. Do gabinetu wchodzi młody chłopak: lewy policzek wyraźnie większy od prawego, ust nie otworzy nawet na dwa palce. Pierwsze zdanie, jak zawsze: „Panie doktorze, a nie da się tego załatwić bez wyrywania? Mam egzamin”. Zerknęliśmy na zdjęcie. Dolna lewa ósemka wyszła do połowy, a pod kapturem dziąsła nad nią pełno stanu zapalnego. Trzeci raz w tym miesiącu. Tego dnia wyciszyliśmy zapalenie, a po sesji ząb usunęliśmy. Tydzień później przyszedł na kontrolę i pierwsze, co powiedział, to: „I to wszystko?”
Usuwanie zęba mądrości to chyba najbardziej przerażający zabieg w gabinecie. I zarazem najsłabiej rozumiany. Jedni odkładają go latami, bo „spuchnie mi pół twarzy”. Inni nie mają żadnych dolegliwości, a ustawiają się w kolejce, bo przecież wszyscy usuwają. Jedni i drudzy się mylą. Kiedy te zęby się usuwa, a kiedy lepiej ich nie ruszać? Jak przebiega zabieg i co potem? Spisałem tu po kolei to, co codziennie tłumaczę pacjentom na fotelu.
Czym jest ząb mądrości i dlaczego sprawia tyle kłopotów?
To trzecie, najdalej wysunięte duże zęby trzonowe. Lekarze mówią o nich „trzecie trzonowce”, na co dzień to po prostu ósemki albo zęby mądrości. Wyrzynają się zwykle między 17. a 25. rokiem życia. Nie każdy ma cztery. U jednych w ogóle się nie wykształcają, inni mają jedną albo dwie.
Kłopot polega na tym, że nasze szczęki są mniejsze niż u przodków. Szczęka, która rosła na miękkim jedzeniu, nie zostawia miejsca na czwarty „pokój” na końcu łuku. Ząb rośnie, miejsca nie znajduje i albo zostaje w kości, albo kładzie się bokiem i opiera o sąsiada. Taki ząb nazywamy zatrzymanym zębem mądrości.
Całkowicie zatrzymany, częściowo wyrżnięty, leżący
Ząb całkowicie zatrzymany siedzi cicho w kości; większość ludzi dowiaduje się o nim dopiero ze zdjęcia. Najbardziej kapryśny jest ten częściowo wyrżnięty. Kawałek wyszedł do jamy ustnej, nad nim zostaje płat dziąsła, a pod tym płatem resztki jedzenia mają idealną kryjówkę. Ząb leżący może być pochylony do przodu, do tyłu albo ułożony zupełnie poziomo. Najczęściej widzimy pochylenie do przodu. Taki ząb latami napiera na tylną ścianę trzonowca przed sobą i w końcu psuje także jego.
Czy każdy ząb mądrości trzeba usunąć?
Nie. Mówię to wprost, bo widuję mnóstwo pacjentów, którzy w internecie wyczytali coś odwrotnego. Ząb mądrości, który wyrósł prosto, zgryza się z zębem naprzeciwko, dociera do niego szczoteczka i nie ma próchnicy, może spokojnie zostać. Wystarczy kontrola raz w roku. Ząb całkowicie zatrzymany, który niczym nie dokucza i na zdjęciu nie pokazuje torbieli ani innych zmian, zwykle też tylko obserwujemy.
Bardzo popularny jest też mit, że „ósemki spychają przednie zęby i robią się krzywe”. Nie ma mocnych dowodów, że przesuwanie się przednich zębów po aparacie wynika wyłącznie z zęba mądrości. Przednie zęby i tak trochę się przemieszczają z wiekiem. Czasem ortodonta prosi o ekstrakcję, bo wymaga tego plan leczenia, ale to osobny temat; szczegóły znajdziesz na stronie ortodoncja.
Kiedy decydujemy się na usunięcie
Nasza lista jest krótka i konkretna:
- Nawracające zapalenie dziąsła wokół zęba (zapalenie okołokoronowe). Ząb, który raz spuchł, najpewniej spuchnie znowu.
- Próchnica na samej ósemce albo na tylnej powierzchni siódemki przed nią.
- Resorpcja korzenia sąsiedniego zęba albo głęboka kieszonka i ubytek kości między zębami.
- Torbiel lub zmiana przypominająca guz wokół zęba.
- Ciągle zalegające jedzenie, nieprzyjemny zapach, kąt, do którego szczoteczka nigdy nie sięga.
- Sytuacje, w których wymaga tego plan ortodontyczny, protetyczny albo operacja szczęki.
Ból, rwanie promieniujące do ucha i skroni, kłopot z otwarciem ust: to zwykle sygnały pierwszego punktu z tej listy. Co można zrobić w domu, gdy zaboli w nocy, opisaliśmy w artykule o bólu zęba.
Przed zabiegiem: zdjęcie, tomografia i kilka ważnych pytań
Nikomu nie usuwamy ósemki bez zdjęcia. Pantomogram pokazuje kąt ustawienia zęba, liczbę korzeni i to, jak blisko korzeń leży kanału nerwu w żuchwie. Jeśli korzeń dotyka kanału albo wygląda, jakby na niego nachodził, zlecamy tomografię trójwymiarową (CBCT, tomografię wiązki stożkowej). W szczęce sąsiadem jest zatoka. Gdy zna się te dwie struktury z wyprzedzeniem, niespodzianek przy zabiegu prawie nie ma.
Do tego dochodzą pytania o zdrowie i bardzo proszę, nie zbywajcie ich. Bierzesz leki rozrzedzające krew? Nie odstawiaj ich na własną rękę, plan ustalamy razem z twoim kardiologiem. Leki na osteoporozę (bisfosfoniany), źle wyrównana cukrzyca, ciąża, naświetlanie okolicy szczęki w przeszłości... To wszystko zmienia plan. Jedna z naszych pacjentek na pytanie o leki odpowiedziała pewnie: „Nic nie biorę”. Po czym wyjęła z torebki dwa opakowania leku przeciwkrzepliwego. Nie gniewaliśmy się. Ale tego dnia nie usuwaliśmy.
Jeśli w jamie ustnej trwa ostre zapalenie i jest obrzęk, zwykle najpierw je uspokajamy, a usuwamy kilka dni później. W opuchniętej tkance znieczulenie działa gorzej, a zabieg niepotrzebnie się wydłuża.
Jak wygląda usuwanie zęba mądrości?
W pełni wyrżniętą ósemkę z prostymi korzeniami usuwa się jak zwykły trzonowiec. Kilka minut. Ząb zatrzymany albo leżący to już mały zabieg chirurgiczny, a jego kolejne kroki są dobrze znane.
Znieczulenie
Ogromna większość ekstrakcji odbywa się w znieczuleniu miejscowym. Przy dolnej ósemce drętwieje też połowa języka i wargi, tak ma być. Samo ukłucie to parę sekund, potem cisza. U bardzo zestresowanych pacjentów albo gdy na jednej wizycie mają wyjść wszystkie cztery zęby, rozmawiamy też o sedacji i znieczuleniu ogólnym; decyzję podejmujemy wspólnie, zależnie od twojego stanu zdrowia.
Chirurgiczne usunięcie krok po kroku
Na dziąśle robimy małe nacięcie i odsuwamy je na bok. Kość, która przykrywa ząb, ścieramy tylko tyle, ile trzeba. Jeśli ząb nie chce wyjść w całości, dzielimy go na dwie albo trzy części. Pacjenci na to zdanie się wzdrygają, a niepotrzebnie, bo jest dokładnie odwrotnie: podzielenie zęba oznacza mniej usuniętej kości i mniejszą siłę działającą na okolicę. Potem oczyszczamy zębodół i zakładamy kilka szwów. Średnio trwa to od 20 do 45 minut. Ile dokładnie, zależy od kształtu korzeni, ustawienia zęba i twardości kości.
Boli? W trakcie nie. Poczujesz nacisk, pchanie, czasem usłyszysz chrupnięcie od strony kości; jeśli zaboli, podnosisz rękę, a my dokładamy znieczulenia. Tyle. Prawdziwy ból przychodzi, gdy znieczulenie puszcza, i na to przygotowujemy się zawczasu. Więcej o chirurgii zębów zatrzymanych na naszej stronie zęby mądrości i chirurgia szczękowa.
Po usunięciu zęba mądrości: pierwsze 72 godziny
Sam zabieg trwa pół godziny. To, jak się zagoi, w dużej mierze zależy od tego, co zrobisz przez kolejne trzy dni. Skrzep krwi w zębodole jest naturalnym plastrem na ranę. Właściwie wszystkie zalecenia mają jeden cel: utrzymać ten skrzep na miejscu.
Krwawienie i opatrunek
Jałowy gazik, który od nas dostaniesz, zagryź mocno na 30-45 minut i w tym czasie nie rozmawiaj. Ślina może być lekko różowa, a pierwszej nocy na poduszce czasem zostaje mała plamka; to jeszcze nie krwawienie. Jeśli krwawi naprawdę, złóż świeży gazik i dociśnij przez kolejne 30 minut. Nie masz gazy? Pomoże namoczona i schłodzona torebka czarnej herbaty, bo zawarte w niej garbniki obkurczają naczynia. Jeżeli mimo dwóch prób usta dalej napełniają się krwią, dzwoń do nas.
Opuchlizna, siniak i szczękościsk
Opuchlizna pojawia się dzień po zabiegu, szczyt ma w drugiej i trzeciej dobie, a potem powoli schodzi. Czyli jeśli trzeciego dnia rano spojrzysz w lustro, nie panikuj; tak to po prostu wygląda. Przez pierwsze 24 godziny przykładaj zimno do policzka od zewnątrz: 15 minut trzymasz, 15 minut przerwy. Nie masz woreczka z lodem? Paczka mrożonego groszku owinięta cienkim ręcznikiem sprawdza się świetnie. Śpij na dwóch poduszkach. U części osób pojawia się żółtozielony siniak schodzący w stronę szyi i mniej więcej tydzień trudności z szerokim otwieraniem ust. Wygląda groźnie. Jest niegroźne i mija samo.
Ból i leki
Pierwszą dawkę leku przeciwbólowego, który zalecił lekarz, weź, zanim minie znieczulenie. Czekanie, aż ból cię dogoni, to przegrana już na starcie. Antybiotyku nie dajemy wszystkim rutynowo; przepisujemy go, gdy przed zabiegiem był stan zapalny albo operacja się przeciągnęła. A jeśli już został przepisany, opakowania nie zostawia się w połowie. Antybiotyk odstawiony, bo „już mi lepiej”, utrudnia potem leczenie następnej infekcji.
Czego nie robić pierwszego dnia
Przez pierwsze 24 godziny nie płucz ust, nie spluwaj i nie pij przez słomkę. Każda z tych rzeczy wytwarza w ustach podciśnienie i ruszy skrzep z miejsca. O papierosach nie negocjujemy: minimum 72 godziny przerwy. Dym razem z samym zaciąganiem się to główny winowajca suchego zębodołu. Ciężki trening i schylanie się odłóż na dwa dni. Alkohol z lekami to także kiepski duet. Jeśli usuwana była górna ósemka, przez tydzień nie wydmuchuj mocno nosa; zatoka jest tuż obok.
Kiedy myć zęby, a kiedy płukać wodą z solą?
Pozostałe zęby umyj jeszcze tego samego wieczoru, tylko omijaj miejsce po ekstrakcji. Od drugiego dnia po posiłkach wsyp pół łyżeczki soli do szklanki letniej wody i delikatnie poprzelewaj ją w ustach, a potem nie spluwaj, tylko pozwól jej spłynąć do umywalki. Jeśli lekarz zalecił płyn do płukania, używaj go równie łagodnie. Czyste usta, szybsze gojenie; powtarzamy to często także na stronie usuwanie kamienia i higiena jamy ustnej.
Co jeść po wyrwaniu zęba, a czego unikać?
Dopóki znieczulenie nie zejdzie, nie jedz nic. Bardzo łatwo przygryźć wargę albo policzek i nawet tego nie poczuć; jeden nasz licealista przez pół godziny żuł własną dolną wargę, bo myślał, że to guma, i ta rana bolała go bardziej niż zębodół. Gdy czucie wróci, pierwszego dnia jedzenie ma być zimne i miękkie: jogurt, kefir (bez słomki), ryż na mleku, budyń, lody, puree ziemniaczane. Gorąca herbata i kawa poczekają dzień.
Od drugiego dnia możesz przejść na miękkie dania: letnie zupy, jajka, makaron, dobrze ugotowane warzywa, pulpety. Zupa z soczewicy to w tym czasie prawdziwy bohater, byle letnia, nie gorąca. Gryź po stronie, po której nic nie było usuwane.
Na samej górze listy rzeczy zakazanych przez tydzień są niestety obwarzanki i bułki z sezamem albo makiem. Drobne ziarenka wpadają do zębodołu i za nic nie chcą wyjść. Na tej samej liście lądują orzechy, pestki, chipsy, krakersy, ostre i mocno przyprawione potrawy, bardzo gorące napoje i alkohol. Po tygodniu większość wraca do normalnego jedzenia.
Suchy zębodół: uwaga na ból, który przychodzi trzeciego dnia
Normalnie wygląda to tak: najmocniej boli przez pierwsze dwa dni, potem każdego dnia trochę mniej. Ale jeśli trzeciego albo czwartego dnia ból zamiast słabnąć nagle się nasila, promieniuje do ucha i skroni, a w ustach pojawia się paskudny smak i zapach, myślimy o suchym zębodole (zapaleniu zębodołu). Skrzep rozpadł się za wcześnie i kość została odsłonięta. Częściej zdarza się to u palaczy, w żuchwie i po trudnych ekstrakcjach.
Suchego zębodołu nie przeczekuje się w domu na tabletkach. Przychodzisz do gabinetu, my przepłukujemy zębodół i zakładamy do niego kojący opatrunek; większość pacjentów czuje ulgę, zanim jeszcze wstanie z fotela. W ciągu kolejnych dni opatrunek trzeba czasem wymienić raz czy dwa.
Kiedy dzwonić od razu
- Krwawienie, które nie ustaje, choć dwa razy dociskałeś gazik.
- Gorączka powyżej 38 stopni, dreszcze.
- Obrzęk, który po trzecim dniu rośnie zamiast maleć, ropa z zębodołu.
- Trudności z przełykaniem albo oddychaniem. Wtedy nie czekaj, jedź prosto na SOR.
- Drętwienie, które nie minęło następnego dnia; utrzymujące się mrowienie wargi, brody albo języka.
Słowo o ostatnim punkcie. Jeśli w żuchwie korzeń leży bardzo blisko kanału nerwu, po zabiegu może pojawić się osłabione czucie wargi albo języka. Zdarza się to rzadko i zwykle wraca do normy samo w ciągu tygodni lub miesięcy. Właśnie dlatego planujemy na podstawie tomografii: żeby zobaczyć to ryzyko wcześniej i uczciwie o nim porozmawiać. W bardzo ryzykownych sytuacjach są też ostrożniejsze metody, na przykład usunięcie samej korony zęba i pozostawienie korzenia.
Ile trwa gojenie po ekstrakcji i kiedy wrócić do pracy?
Większość osób pracujących przy biurku wraca do pracy po dwóch, trzech dniach. Tym, którzy pracują fizycznie, radzimy nieco dłuższą przerwę. Szwy rozpuszczalne wypadają same, pozostałe zdejmujemy na kontroli po 7-10 dniach. Dziąsło zamyka się w dwa, trzy tygodnie, a kość w zębodole odbudowuje się w ciągu kilku miesięcy. W tym czasie wyczuwalny dołek i wpadające do niego jedzenie to norma; po posiłku wystarczy przepłukać usta letnią wodą.
Wiek też ma znaczenie. Między 18. a 25. rokiem życia korzenie nie są jeszcze w pełni ukształtowane, kość jest bardziej elastyczna i gojenie zwykle idzie szybciej. Po 35. roku życia ta sama ekstrakcja bywa trochę trudniejsza. Dlatego czekanie dziesięć lat z zębem, który i tak trzeba usunąć, bo „przecież nie boli”, wcale sprawy nie ułatwia.
Co się stanie, jeśli go nie usuniemy? Ratujemy sąsiedni ząb
Za leżącą ósemkę, którą odkłada się latami, największy rachunek płaci zwykle nie ona sama, tylko siódemka przed nią. Próchnica, która zaczyna się w niedostępnym kącie między dwoma zębami, w chwili wykrycia może już sięgać nerwu. Wtedy rozmowa przenosi się na leczenie kanałowe, a czasem i ten ząb się traci i zaczyna się mowa o implancie. Głęboka kieszonka między zębami prowadzi też do utraty kości i krwawienia w tej okolicy; pisaliśmy o tym w artykułach o krwawieniu dziąseł i recesji dziąseł.
Krótko mówiąc, nie chodzi o sam ząb, tylko o sąsiedzkie stosunki w jamie ustnej. Dobre zdjęcie i pięciominutowe badanie powiedzą ci, po której stronie jesteś.
Przygotowanie do dnia zabiegu: krótka lista kontrolna
- Spisz nazwy wszystkich leków, które bierzesz, łącznie z suplementami, i weź listę ze sobą.
- Zjedz lekkie śniadanie. Widzieliśmy wielu pacjentów, którzy przyszli na czczo i potem kręciło im się w głowie na fotelu.
- Niech ktoś odprowadzi cię do domu, zwłaszcza jeśli będzie sedacja.
- Przygotuj w domu woreczek z lodem albo paczkę groszku w zamrażarce.
- Wstaw do lodówki jogurt, ryż na mleku i budyń; pierwszego dnia na pewno nie będzie ci się chciało iść do sklepu.
- Jeśli dasz radę, rzuć papierosy już dzień wcześniej.
- Masz przed sobą ważne spotkanie, egzamin albo wesele? Nie planuj ekstrakcji później niż trzy dni przed nim.
- Umów wizytę kontrolną jeszcze przy wyjściu z gabinetu.
A nasz pacjent ze środka sesji? Egzaminy zdał, a tydzień później sam przyszedł usunąć ząb po drugiej stronie. Tym razem z woreczkiem lodu w pogotowiu. Jeśli ząb mądrości daje ci się we znaki albo po prostu chcesz wiedzieć, co się z nim dzieje, przyjdź na badanie ze swoim zdjęciem RTG; razem sprawdzimy, czy trzeba go usuwać.
Najczęściej zadawane pytania
Czy usuwanie zęba mądrości boli?
Zabieg wykonuje się w znieczuleniu miejscowym, więc w trakcie ekstrakcji czuć nacisk, a nie ból. Przez pierwsze dwa dni po ustąpieniu znieczulenia może boleć; jeśli lek przeciwbólowy zalecony przez lekarza przyjmie się, zanim znieczulenie minie, u większości pacjentów ból daje się łatwo opanować.
Ile dni trwa opuchlizna po usunięciu zęba mądrości?
Opuchlizna pojawia się dzień po zabiegu, największa jest w drugiej i trzeciej dobie, a w ciągu tygodnia w dużej mierze ustępuje. Zimne okłady w 15-minutowych odstępach przez pierwsze 24 godziny i spanie z uniesioną głową zmniejszają obrzęk.
Co jeść po usunięciu zęba mądrości?
Dopóki znieczulenie nie minie, nie je się nic. Pierwszego dnia najlepsze są zimne i miękkie produkty, takie jak jogurt, ryż na mleku, budyń, lody i puree ziemniaczane. Od drugiego dnia można przejść na letnią zupę, jajka i makaron. Przez tydzień lepiej unikać bułek z sezamem, pestek, orzechów, ostrych i bardzo gorących potraw.
Kiedy można palić po wyrwaniu zęba?
Zaleca się niepalenie przez co najmniej 72 godziny. Dym i zaciąganie się mogą ruszyć skrzep w zębodole i doprowadzić do suchego zębodołu. U palaczy suchy zębodół i opóźnione gojenie zdarzają się częściej.
Co to jest suchy zębodół i jak go rozpoznać?
Suchy zębodół to sytuacja, w której skrzep w miejscu po ekstrakcji rozpada się za wcześnie i kość zostaje odsłonięta. Zwykle trzeciego lub czwartego dnia ból, który powinien słabnąć, nasila się, promieniuje do ucha, a w ustach pojawia się nieprzyjemny smak. Lekarz oczyszcza zębodół i zakłada kojący opatrunek.
Czy każdy ząb mądrości trzeba usunąć?
Nie. Zęby mądrości, które wyrosły prawidłowo, dają się dobrze czyścić, nie mają próchnicy i nie sprawiają dolegliwości, mogą zostać w jamie ustnej pod regularną kontrolą. Usunięcie zaleca się m.in. przy nawracającym zapaleniu, próchnicy, uszkodzeniu sąsiedniego zęba, torbieli lub ze względu na plan ortodontyczny.
Czy usunięcie zęba mądrości może uszkodzić nerw?
Jeśli korzeń dolnego zęba mądrości leży bardzo blisko kanału nerwu, może wystąpić osłabienie czucia wargi, brody lub języka. Zdarza się to rzadko i zwykle ustępuje samo w ciągu tygodni lub miesięcy. Ryzyko ocenia się przed zabiegiem na podstawie pantomogramu, a w razie potrzeby tomografii trójwymiarowej.
Czy można usunąć wszystkie cztery zęby mądrości naraz?
Można je usunąć na jednej wizycie, jeśli pozwala na to ułożenie zębów, stan zdrowia i wola pacjenta; wtedy omawia się też sedację lub znieczulenie ogólne. U większości pacjentów prawą i lewą stronę usuwa się jednak na osobnych wizytach, dzięki czemu jedna strona zawsze zostaje wygodna do jedzenia.
