Ból zęba: skąd się bierze, co pomaga i kiedy nie czekać do rana

Wpół do trzeciej w nocy. Głowa ląduje na poduszce i ząb, który przez cały wieczór „tylko trochę pobolewał”, nagle zaczyna pulsować. Człowiek siada, trochę puszcza. Kładzie się, zaczyna od nowa. Rano pierwszy ruch: telefon do dentysty. Tę historię słyszeliśmy w gabinecie tyle razy, że zanim pacjent dokończy pierwsze zdanie, mniej więcej wiemy, na który ząb patrzeć. Ból zęba wcale nie jest złym posłańcem. To ząb mówi: „halo, tu się coś dzieje”. Cała sztuka w tym, żeby ten sygnał dobrze odczytać. Poniżej opowiem, jaki ból na co wskazuje, jak dotrwać do rana i kiedy do rana czekać nie wolno. Tak, jak tłumaczymy to przy fotelu.

Dlaczego boli ząb? 8 najczęstszych przyczyn

Najpierw krótka lekcja anatomii. Obiecuję, naprawdę krótka. Na zewnątrz zęba jest szkliwo, twarde jak kamień i zupełnie nieczułe. Pod nim zębina, warstwa poprzecinana mikroskopijnymi kanalikami, które przewodzą bodźce do środka. A w samym środku miazga, czyli pakiet naczyń i nerwów. Ból zaczyna się wtedy, gdy coś dotrze aż do tego nerwu. To „coś” bywa próchnicą, bywa stanem zapalnym, a czasem jest to problem z sąsiedztwa, który z samym zębem nie ma nic wspólnego. W gabinecie najczęściej widzimy to, co poniżej.

1. Próchnica

Numer jeden, i to z dużą przewagą. Najbardziej wredne jest to, że dopóki próchnica siedzi w szkliwie, nie czuć nic. Dlatego zdanie „nie boli, więc nic mi nie jest” zawsze trochę nas smuci. Kiedy ubytek dojdzie do zębiny, zimne i słodkie zaczynają dawać krótkie kłucie, które zaraz mija. A kiedy zbliży się do miazgi, ból już nie czeka na zaproszenie. Przychodzi sam, trwa długo, w nocy szaleje. Gdy pacjent mówi „kłuje mnie ząb, jak zjem coś słodkiego”, niemal za każdym razem znajdujemy u niego ubytek.

2. Zapalenie miazgi (pulpitis)

Kiedy próchnica albo bardzo głębokie, stare wypełnienie dotrze do nerwu, miazga się zapala. Na początku to jeszcze odwracalne: łyk czegoś zimnego, krótkie „au” i po trzech, pięciu sekundach człowiek już o tym nie pamięta. Potem obraz się zmienia. Gorąca herbata nasila ból, pulsowanie ciągnie się minutami, po położeniu jest gorzej. Ząb, który doszedł do tego etapu, samą plombą rzadko da się uratować. Zwykle rozmawiamy już o leczeniu kanałowym.

3. Ropień zęba

Gdy nerw obumrze całkowicie, zakażenie przesącza się przez wierzchołek korzenia do kości i tworzy się ropień. Ząb boli przy nagryzaniu, pacjent ma wrażenie, „jakby urósł i dotykał pierwszy, przed innymi”. Na dziąśle może wyskoczyć mały pęcherzyk podobny do pryszcza, policzek potrafi spuchnąć. I tu czai się pułapka, o której muszę powiedzieć: ból może pewnego dnia nagle ustać. Pacjent cieszy się, że „przeszło”, i odwołuje wizytę. Tyle że to nie choroba minęła, tylko nerw umarł. Zakażenie w kości po cichu rośnie dalej.

4. Choroba dziąseł

Ten ból jest inny. Nie ostry, tylko tępy. Nie w jednym zębie, tylko w całej okolicy. Towarzyszy mu krwawienie przy szczotkowaniu, czasem też nieświeży oddech. Nazbierał się kamień, dziąsło się zapaliło. W zaawansowanym stadium dziąsło się cofa, odsłania się korzeń i do kompletu dochodzi nadwrażliwość na zimno. Temat rozpisaliśmy dokładnie w tekstach o krwawieniu dziąseł i o cofaniu się dziąseł; kto ciekaw, niech tam zajrzy.

5. Pęknięty lub złamany ząb

Klasyka u tych, którzy lubią chrupać lód, trafiają zębem na pestkę w wiśni albo zaciskają zęby przez sen. W zębie powstaje pęknięcie, którego gołym okiem nie widać. Objaw jest bardzo charakterystyczny: krótki ból jak cięcie nożem, i to nie w trakcie gryzienia, tylko w chwili, gdy kęs się puszcza. Na zdjęciu rentgenowskim najczęściej nie ma nic. Dlatego na wizycie każemy nagryzać ząb po zębie. Gdy pacjent mówi „o, ten!”, pęknięcie mamy znalezione.

6. Ósemki, czyli zęby mądrości

Zęby na samym końcu łuku, które nie znalazły miejsca, więc leżą na boku albo wyrżnęły się tylko do połowy. Dziąsło, które je przykrywa, co jakiś czas się zapala, usta trudno otworzyć, nawet przełykanie robi się nieprzyjemne. Fachowo: pericoronitis, zapalenie okołokoronowe. Zwykle trafia się między 18. a 25. rokiem życia, w tygodniu sesji, dwa dni przed weselem, czyli w najmniej odpowiednim momencie z możliwych. Czy ósemkę trzeba usuwać, opisaliśmy na stronie ósemki i chirurgia stomatologiczna.

7. Zaciskanie i zgrzytanie zębami

Pacjent, który budzi się ze zmęczoną szczęką, bolą go skronie i mówi: „bolą mnie wszystkie zęby, ale nie wiem który”. To zdanie jest dla nas wskazówką. Próchnica boli w jednym zębie, zaciskanie we wszystkich. Uwaga od żony czy męża „zgrzytasz w nocy zębami” też liczy się jako diagnoza.

8. Przyczyny spoza zęba

Korzenie górnych zębów bocznych leżą tuż pod zatoką szczękową. Przy zapaleniu zatok bolą wszystkie naraz, ból rośnie przy pochyleniu, a na zdjęciu w zębach nie ma nic. Zapalenie ucha, kłopoty ze stawem skroniowo-żuchwowym, w rzadkich przypadkach nawet ból pochodzący z serca potrafią promieniować do żuchwy. Jeśli w zębach nie znajdziemy problemu, nie będziemy nikogo trzymać na siłę. Kierujemy do właściwego lekarza.

Co mówi rodzaj bólu?

Zanim przyjdą Państwo na wizytę, warto trochę „poznać” swój ból. Po czym przychodzi, jak długo trwa, gdzie dokładnie siedzi? Odpowiedzi na te trzy pytania oszczędzają nam na wizycie dobrych kilka minut. Z grubsza czytamy to tak:

• Kłucie po zimnym, gasnące po paru sekundach: początek próchnicy, odsłonięta szyjka zęba albo starte szkliwo. Dobra wiadomość, to wczesny etap; najczęściej wystarczy mała plomba albo leczenie nadwrażliwości.
• Pulsowanie nasilające się od ciepłego, trwające minutami: zapalenie miazgi już się rozkręciło. Czekanie daje tylko jedno: coraz mniejszą szansę na uratowanie zęba.
• Ból, który nasila się po położeniu: na leżąco do głowy napływa więcej krwi i ciśnienie w zapalonym zębie rośnie. Klasyczna przyczyna bólu nocnego.
• Ostry ból przy nagryzaniu: pęknięty ząb, za wysoka plomba albo zapalenie przy wierzchołku korzenia.
• Tępy, rozlany ból odczuwany w dziąśle: zapalenie dziąseł albo zaciskanie zębów.
• Ból z obrzękiem, gorączką i brzydkim posmakiem w ustach: ropień. To nie jest sytuacja na „zobaczymy jutro”.

Co pomaga na ból zęba? Pierwsza pomoc w domu

Powiem wprost: nic, co zrobią Państwo w domu, nie zamknie ubytku ani nie wysuszy ropnia. Ale może pozwolić spokojnie przespać noc, a to wcale nie jest mało. Oto, co polecam swoim pacjentom. Do każdego punktu proszę w myślach dopisać „do czasu, aż dotrę do dentysty”.

Letnia woda z solą. Łyżeczka soli na szklankę letniej wody, płukać pół minuty i wypluć, kilka razy dziennie. Przy zapaleniu dziąseł i bólu od ósemki pomaga zaskakująco dobrze, przy okazji wypłukuje resztki jedzenia.

Nić dentystyczna. Proszę jej nie lekceważyć. Włókno mięsa albo kawałek skórki od papryki wciśnięty między dwa zęby potrafi sam z siebie zrobić ból, od którego chodzi się po ścianach. Delikatnie wyjąć. Czasem ból mija w pięć minut i dentysta nie jest już potrzebny. Bywa aż tak prosto.

Zimne, nie ciepłe. Jeśli jest obrzęk, na policzek od zewnątrz lód owinięty w ręcznik: piętnaście minut trzymać, piętnaście minut przerwy. Ciepły okład wydaje się przynosić ulgę, ale może rozprzestrzenić zakażenie. Przy podejrzeniu ropnia od ciepła trzymamy się z daleka.

Lek przeciwbólowy, ale właściwy. Środek, który lekarz albo farmaceuta uzna za odpowiedni dla Państwa, pozwoli przespać noc. Przy wrażliwym żołądku, chorobie nerek, w ciąży albo przy lekach rozrzedzających krew trzeba koniecznie zapytać. I jedna prośba: tabletki nie kłaść na ząb. Co tydzień u co najmniej jednego pacjenta widzimy białe oparzenie dziąsła po aspirynie.

Głowa wyżej. Dodatkowa poduszka zmniejsza napływ krwi do zęba. Drobiazg, a o północy robi dużą różnicę.

Omijać to, co prowokuje ból. Bardzo gorące, bardzo zimne, słodkie, twarde... Papierosy i alkohol też dolewają oliwy do ognia. Olejek goździkowy to metoda jeszcze z czasów naszych dziadków i wcale nie najgorsza: kropla na wacik, na krótko na ząb. Byle nie dotykał dziąsła, bo je podrażnia.

Czego nie robić

• Kłaść na ząb aspiryny ani żadnej innej tabletki. Robi oparzenie chemiczne i do bólu dochodzi jeszcze rana.
• Przykładać ciepła na bolącą stronę, smarować spirytusem lub perfumami.
• Przekraczać dawki w myśl zasady „więcej wezmę, szybciej przejdzie”. Lek przeciwbólowy nie leczy, tylko ścisza alarm.
• Brać antybiotyk z domowej szuflady albo od sąsiadki. Antybiotyk jest potrzebny wyłącznie przy rozlanym zakażeniu i wyłącznie z decyzji lekarza; do zapalenia wewnątrz zęba i tak nie dociera.
• Odwoływać wizyty, bo ból ustąpił. Ząb, który zamilkł, najczęściej jest zębem martwym, nie wyleczonym.

Kiedy do dentysty na cito?

Większość bólów zęba da się załatwić w ciągu dnia czy dwóch, na planowej wizycie. Ale są sytuacje, które czekać nie mogą. Jeśli występuje którakolwiek z poniższych, proszę tego samego dnia skontaktować się z dentystą:

• Obrzęk twarzy, szczęki albo szyi; zwłaszcza gdy schodzi w stronę szyi lub wędruje pod oko.
• Gorączka, osłabienie, brzydki posmak w ustach.
• Szczękościsk, trudności z przełykaniem lub oddychaniem. Wtedy nie do nas, tylko na najbliższy SOR albo pod 112; dentysta później.
• Pulsowanie trwające godzinami mimo leku przeciwbólowego.
• Ząb złamany, rozchwiany albo całkiem wybity po uderzeniu. Wybitego zęba nie szorować pod kranem, przynieść go w szklance mleka; jeśli dotrą Państwo w ciągu pół godziny, mamy szansę wstawić go z powrotem.
• Krwawienie po ekstrakcji lub urazie, które nie chce ustać.

Dla pacjentów, którzy dzwonią z bólem do naszych gabinetów Haliç i Pendik, staramy się znaleźć miejsce jeszcze tego samego dnia. Jeśli krótko opiszą Państwo sytuację przez telefon, zdążymy też powiedzieć, co robić, a czego nie robić, zanim wyruszą Państwo w drogę.

Jak wygląda wizyta i jak planujemy leczenie w zależności od przyczyny?

Wizyta zaczyna się od rozmowy; słuchamy, kiedy i jak ból się pojawił. Potem przykładamy do zębów zimno, każemy nagryzać ząb po zębie, w razie potrzeby robimy małe zdjęcie albo pantomogram. Po dziesięciu, piętnastu minutach u większości pacjentów diagnoza jest jasna. Dalej wszystko zależy od przyczyny.

Jeśli to próchnica, oczyszczamy ubytek i zakładamy wypełnienie; gdy jest bardzo blisko nerwu, najpierw kładziemy podkład ochronny i obserwujemy ząb przez kilka tygodni. Przy zapaleniu miazgi albo ropniu leczenie kanałowe: usuwamy zapaloną tkankę, opracowujemy kanały i je wypełniamy. Przy ropniu najpierw dajemy ujście dla ropy i nie kończymy leczenia, dopóki obrzęk nie zejdzie. Jeśli korzenia nie da się już uratować, zostaje ekstrakcja, a potem rozmowa o implancie w to miejsce. Gdy problem siedzi w dziąsłach, usuwanie kamienia i wygładzanie powierzchni korzeni, w zaawansowanym stadium leczenie periodontologiczne. Pęknięty ząb, zależnie od głębokości: wypełnienie, korona albo kanałowe; gdy pęknięcie schodzi do korzenia, niestety ekstrakcja. Przy ósemce najpierw leczymy stan zapalny, potem usuwamy ząb, który nie ma miejsca. Przy zaciskaniu robimy szynę na noc i odbudowujemy starte zęby. Przy nadwrażliwości w grę wchodzi fluoryzacja, pasta na nadwrażliwość i pokrycie odsłoniętej powierzchni korzenia.

Czy ból po plombie albo po leczeniu kanałowym to normalne?

Przez jakiś czas tak. Po głębokim wypełnieniu kilka dni nadwrażliwości na zimno, po leczeniu kanałowym kilka dni lekkiego bólu przy nagryzaniu, to rzeczy spodziewane; tkanki się goją, zakończenia nerwowe się uspokajają. Nasza zasada jest prosta: z dnia na dzień ból ma być trochę mniejszy. Ból, który trwa dłużej niż tydzień, narasta, zamienia się w pulsowanie albo przychodzi z obrzękiem, wymaga kontroli. Plomba mogła zostać za wysoka, w kanale mógł zostać przeoczony fragment, ząb mógł pęknąć. Proszę zadzwonić; najczęściej załatwia to drobna korekta.

Ból zęba u dzieci i w ciąży

U dzieci są dwie główne przyczyny: próchnica zębów mlecznych i ząbkowanie. Zdanie „i tak wypadnie” słyszymy często; szkoda, że to tak nie działa. Spróchniały mleczak nie tylko boli, może też zaburzyć rozwój zęba stałego, który rośnie pod nim. Przy ząbkowaniu dziąsło robi się czerwone, dziecko marudzi i wszystko wkłada do buzi. Schłodzony gryzak i delikatne masowanie dziąsła czystym gazikiem przynoszą ulgę. O tym, jak pracujemy z dziećmi, piszemy na stronie stomatologia dziecięca.

W ciąży hormony uwrażliwiają dziąsła; zwłaszcza w drugim trymestrze krwawienie i ból dziąseł to częsta sprawa. Powiem to jasno: ciąża nie jest przeciwwskazaniem do leczenia zębów. Wypełnienie, usuwanie kamienia, nawet leczenie kanałowe w drugim trymestrze wykonuje się bezpiecznie. Leki zawsze dobieramy wspólnie. Przechodzić ciążę z zębem w stanie zapalnym to dużo większe ryzyko niż samo leczenie.

6 nawyków, które chronią przed bólem zęba

Mówimy to każdemu pacjentowi. Większość odpowiada „wiem”, nieliczni to robią. Ci, którzy robią, widują nas rzadziej. I dobrze, nam to też pasuje.

1. Dwa razy dziennie, po dwie minuty, pastą z fluorem. Jeśli któreś mycie ma wypaść, niech wypadnie poranne, nie wieczorne.
2. Nić albo szczoteczka międzyzębowa, codziennie. Większość ubytków zaczyna się między zębami, tam, gdzie szczotka nie sięga.
3. Słodkich i kwaśnych napojów nie sączyć łykami przez cały dzień. Szkliwo moczy się wtedy w kwasie godzinami. Jeśli już, to do posiłku i za jednym razem.
4. Co pół roku kontrola i usuwanie kamienia. Mały ubytek kończy się plombą, duży leczeniem kanałowym; różnica to jedno zdjęcie rentgenowskie w porę, tyle.
5. Jeśli zaciskają Państwo zęby w nocy, szyna. Lodu, długopisu ani skorupki orzecha nie rozgryzać zębami.
6. Przy sporcie ochraniacz na zęby. Większość złamanych jedynek przychodzi do nas z orlika albo z halówki.

Podsumuję. Ból zęba to ostrzeżenie: wysłuchane wcześnie, kończy się drobiazgiem, zignorowane, kończy się długim leczeniem. Jeśli kilkusekundowe kłucie potraktuje się poważnie, naprawdę można sobie oszczędzić nieprzespanych nocy i miesięcy leczenia. Jeśli coś boli, proszę zadzwonić dziś. Badanie trwa krótko, a ulga najczęściej zaczyna się tego samego dnia.

Pulsujący ból, który budzi w nocy i słabnie po zimnej wodzie, zwykle oznacza zapalenie nerwu, a jak wygląda leczenie kanałowe i czy boli opisaliśmy osobno.

Najczęściej zadawane pytania