Half drie 's nachts. U legt uw hoofd op het kussen en de kies die u de hele avond met "het zeurt een beetje" hebt weggewuifd, begint ineens te bonzen. U gaat rechtop zitten en het zakt wat. U gaat weer liggen en daar is het weer. De volgende ochtend is de telefoon het eerste wat u pakt. Dit verhaal hebben we in de praktijk zo vaak gehoord dat we meestal al ongeveer weten naar welke kies we moeten kijken voordat de patiënt zijn eerste zin heeft afgemaakt. Kiespijn is eigenlijk geen slechte boodschapper. Het is de tand die zegt: kijk eens hier, er is iets aan de hand. De kunst is om dat signaal goed te lezen. Hieronder vertel ik u, net zoals we dat in de behandelkamer doen, welke pijn waarop wijst, hoe u de nacht doorkomt en in welke gevallen u beter niet tot de ochtend wacht.
Waar komt kiespijn vandaan? De 8 meest voorkomende oorzaken
Eerst een kleine anatomieles. Ik beloof dat hij kort blijft. Aan de buitenkant van de tand zit het glazuur: zo hard als steen en zonder enig gevoel. Daaronder ligt het tandbeen, een laag vol piepkleine kanaaltjes die prikkels naar binnen doorgeven. Helemaal binnenin zit de pulpa, het pakketje met bloedvaten en de zenuw. Pijn begint pas als iets tot aan die zenuw doordringt. Dat "iets" is soms een gaatje, soms een ontsteking en soms een buurman die met de tand zelf niets te maken heeft. Dit zijn de oorzaken die we in de praktijk het vaakst zien.
1. Een gaatje (cariës)
Met afstand de nummer één. Het vervelende is dit: zolang het gaatje in het glazuur zit, voelt u helemaal niets. Daarom doet de zin "het doet geen pijn, dus er is niets" ons altijd een beetje zeer. Zakt het gaatje door naar het tandbeen, dan krijgt u bij koud of zoet een korte scheut, die daarna weer wegtrekt. Komt het dicht bij de pulpa, dan wacht de pijn niet meer op een uitnodiging. Hij komt vanzelf, houdt aan en wordt 's nachts erger. Zegt een patiënt "mijn kies trekt als ik iets zoets eet", dan vinden we bijna altijd een gaatje.
2. Ontstoken tandzenuw (pulpitis)
Als een gaatje of een oude, erg diepe vulling tegen de zenuw aan komt, raakt de pulpa ontstoken. In het begin kan dat nog goed komen: u drinkt iets kouds, zegt "au" en bent het na een paar seconden weer vergeten. Gaat het verder, dan verandert het beeld. Hete thee maakt de pijn erger, het bonzen houdt minutenlang aan en liggen maakt het alleen maar slechter. Een kies die zover is, is zelden nog met een vulling te redden. Dan hebben we het meestal over een wortelkanaalbehandeling.
3. Een abces
Sterft de zenuw helemaal af, dan lekt de ontsteking via de wortelpunt het kaakbot in en ontstaat er een abces. De kies doet pijn bij het bijten en voelt "hoger" aan, alsof hij eerder contact maakt dan de rest. Op het tandvlees kan een puistje verschijnen, de wang kan opzwellen. En hier zit een valkuil die ik echt moet noemen: de pijn kan van de ene op de andere dag verdwijnen. De patiënt is blij, "het is over", en zegt de afspraak af. Maar wat over is, is de zenuw. De ontsteking groeit daaronder gewoon in stilte verder.
4. Ontstoken tandvlees
Deze pijn is anders. Niet scherp maar dof, niet in één kies maar in een hele hoek van de mond. Bloedend tandvlees bij het poetsen hoort erbij, soms ook een slechte adem. Er zit tandsteen en het tandvlees is ontstoken. In een later stadium trekt het tandvlees zich terug, komt het worteloppervlak bloot te liggen en krijgt u er gevoeligheid voor kou bij. Hierover hebben we al uitgebreid geschreven in onze stukken over bloedend tandvlees en terugtrekkend tandvlees. Wie meer wil weten, kijkt daar.
5. Een gebarsten of afgebroken tand
De klassieker bij mensen die graag op ijsblokjes kauwen, op een olijfpit bijten of 's nachts hun kaken op elkaar klemmen. Er ontstaat een barst die u met het blote oog niet ziet. Het symptoom is heel typisch: geen pijn tijdens het kauwen, maar een korte, messcherpe steek precies op het moment dat u de hap loslaat. Op de röntgenfoto is meestal niets te zien. Daarom laten we u in de stoel kies voor kies bijten. Roept u "die!", dan hebben we de barst gevonden.
6. Verstandskiezen
Kiezen die achterin de kaak geen plek vinden en scheef of maar half doorkomen. Het stukje tandvlees dat eroverheen ligt, raakt af en toe ontstoken, de mond gaat moeilijk open en zelfs slikken wordt onprettig. Dat noemen we pericoronitis. Het komt meestal tussen uw 18e en 25e, in de tentamenweek of twee dagen voor een bruiloft, kortom op het slechtst denkbare moment. Of de kies eruit moet, leest u op de pagina over verstandskiezen en kaakchirurgie.
7. Tandenknarsen en klemmen
De patiënt die wakker wordt met een vermoeide kaak, pijn bij de slapen en de zin "al mijn tanden doen pijn, maar ik weet niet welke". Die zin is voor ons een aanwijzing. Een gaatje doet één kies pijn, klemmen doet ze allemaal pijn. En zegt uw partner dat u 's nachts ligt te knarsen, dan telt dat ook mee voor de diagnose.
8. Pijn die niet van de tand komt
De wortels van de bovenste kiezen zitten vlak onder de bijholte. Bij een bijholteontsteking doen al die kiezen tegelijk pijn, erger als u voorover buigt, en op de foto is aan de kiezen niets te zien. Een oorontsteking, klachten aan het kaakgewricht en in zeldzame gevallen zelfs pijn vanuit het hart kunnen uitstralen naar de onderkaak. Vinden we niets aan uw gebit, dan houden we u niet aan het lijntje, maar sturen we u door naar de juiste arts.
Wat zegt het soort pijn?
Leer uw pijn een beetje kennen voordat u naar de afspraak komt. Waardoor komt hij op, hoe lang duurt hij en waar zit hij? Met het antwoord op die drie vragen winnen we in de stoel kostbare minuten. Grofweg lezen wij het zo:
- Een korte scheut bij kou die binnen een paar seconden wegtrekt: Een beginnend gaatje, een blootliggend worteloppervlak of versleten glazuur. Het goede nieuws: dit is het vroege stadium. Een kleine vulling of een behandeling tegen gevoeligheid is meestal genoeg.
- Kloppende pijn die erger wordt bij warmte en minuten aanhoudt: De ontsteking van de zenuw is al een eind op weg. Het enige wat u met wachten bereikt, is dat de kans om de kies te redden kleiner wordt.
- Pijn die erger wordt als u gaat liggen: Liggend stroomt er meer bloed naar het hoofd en loopt de druk in de ontstoken kies op. De klassieke oorzaak van kiespijn 's nachts.
- Scherpe pijn bij het bijten: Een barst, een vulling die te hoog zit of een ontsteking bij de wortelpunt.
- Doffe, vage pijn die u in het tandvlees voelt: Ontstoken tandvlees of klemmen.
- Pijn met zwelling, koorts en een vieze smaak in de mond: Een abces. Dit is geen "morgen even kijken"-situatie.
Wat helpt tegen kiespijn? Eerste hulp thuis
Laat ik eerlijk zijn: niets van wat u thuis doet, dicht een gaatje of droogt een abces op. Maar u komt er wel de nacht mee door, en dat is niet niks. Dit is wat ik mijn patiënten aanraad. Denk er bij elk punt "totdat u bij de tandarts bent" bij.
Lauw zout water. Een theelepel zout in een glas lauw water, dertig seconden spoelen en uitspugen, een paar keer per dag. Bij ontstoken tandvlees en bij pijn van een verstandskies werkt het verrassend goed, en het spoelt meteen de etensresten weg.
Flosdraad. Onderschat het niet. Een vezeltje vlees of een stukje paprikavel dat tussen twee kiezen klem zit, kan in zijn eentje een pijn geven waar u tegen de muur van opvliegt. Haal het voorzichtig weg. Soms is de pijn binnen vijf minuten verdwenen en hoeft u helemaal niet naar de tandarts. Zo simpel kan het zijn.
Koud, niet warm. Bij een zwelling: ijs in een handdoek tegen de buitenkant van de wang, een kwartier erop, een kwartier eraf. Een warm kompres voelt prettig, maar kan de ontsteking verder verspreiden. Vermoedt u een abces, blijf dan weg bij warmte.
Een pijnstiller, maar wel de juiste. Een pijnstiller die uw tandarts, huisarts of apotheker geschikt voor u vindt, helpt u de nacht door te slapen. Heeft u een gevoelige maag of nierproblemen, bent u zwanger of gebruikt u bloedverdunners, overleg dan altijd eerst. En een verzoek: leg de tablet niet op de kies. Elke week zien we minstens één patiënt met de witte brandplek die een aspirientje op het tandvlees achterlaat.
Hoofd omhoog. Een extra kussen in bed verlaagt de bloeddruk in de kies. Klein ding, midden in de nacht een groot verschil.
Vermijd de uitlokkers. Heel heet, heel koud, zoet, hard... Ook roken en alcohol wakkeren de pijn aan. Kruidnagelolie is een middel van onze grootouders en werkt best aardig: één druppel op een watje, kort op de kies. Niet op het tandvlees, dat raakt ervan geïrriteerd.
Wat u beter niet kunt doen
- Een aspirientje of een andere tablet op de kies leggen. Dat geeft een chemische brandwond en dan heeft u naast de pijn ook nog een wond.
- Warmte op de pijnlijke kant, of er alcohol of parfum op smeren.
- De dosis overschrijden omdat "meer sneller werkt". Een pijnstiller geneest niets, hij zet alleen het volume zachter.
- Antibiotica van de buren of uit een oud potje nemen. Antibiotica zijn alleen nodig bij een ontsteking die zich verspreidt, en alleen als de tandarts dat zegt. De ontsteking binnenin de kies bereiken ze sowieso niet.
- De afspraak afzeggen omdat de pijn weg is. Een kies die stil wordt, is meestal een dode kies, geen genezen kies.
Wanneer moet u met spoed naar de tandarts?
De meeste kiespijn wordt binnen een dag of twee opgelost met een gewone, geplande afspraak. Maar sommige situaties kunnen niet wachten. Heeft u een van de volgende klachten, zoek dan dezelfde dag nog een tandarts:
- Zwelling in het gezicht, de kaak of de hals, zeker als die richting het oog of de hals uitbreidt.
- Koorts, een ziek gevoel, een vieze smaak in de mond.
- De mond niet open krijgen, moeite met slikken of ademhalen. Bel in dat geval niet ons maar 112, of ga naar de dichtstbijzijnde spoedeisende hulp; de tandarts komt daarna.
- Bonzende pijn die ondanks een pijnstiller uren aanhoudt.
- Een tand die door een klap is afgebroken, los zit of er helemaal uit is. Een uitgeslagen tand niet onder de kraan schoonboenen, maar in een glas melk meenemen; bent u binnen een half uur bij ons, dan is er een kans dat hij teruggezet kan worden.
- Een bloeding na een extractie of een verwonding die niet stopt.
Voor patiënten die met pijn bellen, proberen we in Haliç en Pendik nog dezelfde dag ruimte te maken. Als u aan de telefoon kort uitlegt wat er aan de hand is, kunnen we meteen bespreken wat u voor vertrek wel en niet moet doen.
Wat gebeurt er bij het onderzoek en hoe behandelen we per oorzaak?
Het onderzoek begint met een gesprek. We luisteren wanneer en hoe de pijn is begonnen. Daarna houden we iets kouds tegen de kiezen, laten we u kies voor kies bijten en maken we, als dat nodig is, een kleine röntgenfoto of een panoramische opname. Na tien, vijftien minuten is bij de meeste patiënten de diagnose duidelijk. Wat daarna komt, hangt af van de oorzaak.
Is het een gaatje, dan boren we het schoon en vullen we het. Zit het heel dicht bij de zenuw, dan leggen we eerst een beschermend laagje en houden we de kies een paar weken in de gaten. Bij een ontstoken zenuw of een abces volgt een wortelkanaalbehandeling: het ontstoken weefsel gaat eruit, de kanalen worden gevormd en gevuld. Bij een abces zorgen we eerst dat de ontsteking kan afvloeien; we maken de behandeling pas af als de zwelling weg is. Is de wortel niet meer te redden, dan trekken we de kies en bespreken we daarna een implantaat voor de open plek. Zit het probleem in het tandvlees, dan is het tandsteen verwijderen en de worteloppervlakken gladmaken, in een verder stadium een parodontale behandeling. Bij een gebarsten tand hangt het van de diepte af: een vulling, een kroon of een wortelkanaalbehandeling; loopt de barst tot in de wortel, dan is trekken helaas de enige optie. Bij een verstandskies behandelen we eerst de ontsteking en halen we daarna de kies weg die geen plek heeft. Bij knarsen maken we een splint voor 's nachts en herstellen we de afgesleten tanden. Bij gevoeligheid komen fluoride, een speciale tandpasta en het afdekken van blootliggende wortels aan bod.
Is pijn na een vulling of wortelkanaalbehandeling normaal?
Een tijdje wel, ja. Een paar dagen gevoeligheid voor kou na een diepe vulling, een paar dagen een lichte pijn bij het bijten na een wortelkanaalbehandeling: dat hoort erbij. Het weefsel herstelt en de zenuwuiteinden komen tot rust. Onze regel is simpel: de pijn moet elke dag een beetje minder worden. Pijn die langer dan een week duurt, toeneemt, gaat kloppen of met zwelling komt, moet gecontroleerd worden. De vulling kan te hoog zitten, er kan in een kanaal een stukje over het hoofd zijn gezien, de kies kan gebarsten zijn. Bel ons. Meestal is het met een kleine correctie opgelost.
Kiespijn bij kinderen en tijdens de zwangerschap
Bij kinderen zijn er twee grote oorzaken: gaatjes in melktanden en het doorkomen van tanden. "Die vallen toch uit" horen we vaak. Was het maar zo. Een melktand met een gaatje doet pijn én kan de ontwikkeling van de blijvende tand eronder verstoren. Bij het doorkomen wordt het tandvlees rood, is het kind hangerig en gaat alles de mond in. Een gekoelde bijtring en zachtjes over het tandvlees wrijven met een schoon gaasje geeft verlichting. Hoe we met kinderen werken, leest u op de pagina over kindertandheelkunde.
In de zwangerschap maken hormonen het tandvlees gevoeliger; vooral in het tweede trimester zijn bloedend tandvlees en pijn aan het tandvlees heel gewoon. Laat ik er duidelijk over zijn: zwangerschap is geen reden om een tandheelkundige behandeling uit te stellen. Een vulling, tandsteen verwijderen en zelfs een wortelkanaalbehandeling zijn in het tweede trimester veilig uit te voeren. De keuze van medicijnen maken we altijd samen. Een hele zwangerschap rondlopen met een ontstoken kies is een stuk riskanter dan de behandeling zelf.
6 gewoontes die kiespijn voorkomen
Dit zeggen we tegen elke patiënt. De meesten zeggen "weet ik", weinigen doen het. Wie het wel doet, zien we minder vaak. En dat vinden wij prima.
- Twee keer per dag twee minuten poetsen met fluoridetandpasta. Moet u er een overslaan, sla dan de ochtend over, nooit de avond.
- Flossen of ragers, elke dag. De meeste gaatjes beginnen tussen de tanden, waar de borstel niet komt.
- Zoete en zure dranken niet de hele dag door met kleine slokjes drinken. Dan laat u het glazuur urenlang in zuur weken. Als u ze drinkt, dan bij de maaltijd en in één keer.
- Elk half jaar controle en tandsteen verwijderen. Een klein gaatje eindigt met een vulling, een gaatje dat doorgroeit met een wortelkanaalbehandeling. Het verschil is één röntgenfoto op tijd, meer niet.
- Knarst u 's nachts, dan een knarsbitje. En kraak geen ijsblokjes, pennen of notendoppen met uw tanden.
- Doet u aan sport, draag dan een gebitsbeschermer. De meeste afgebroken voortanden komen van het zaalvoetbal.
Om het samen te vatten: kiespijn is een waarschuwing. Komt hij vroeg, dan kost hij u weinig; komt hij laat, dan kost hij u veel. Een scheutje van een paar seconden serieus nemen, bespaart u maanden later echt de slapeloze nachten en de lange behandelingen. Heeft u pijn, bel dan vandaag. Het onderzoek duurt kort en de verlichting begint vaak dezelfde dag nog.
Een kloppende pijn die je 's nachts wakker houdt en zakt met koud water wijst meestal op een ontstoken zenuw, hoe een wortelkanaalbehandeling gaat en of het pijn doet leggen we apart uit.
Veelgestelde vragen
Wat helpt tegen kiespijn?
Totdat u bij de tandarts bent: spoelen met lauw zout water, tussen de tanden schoonmaken met flosdraad, bij zwelling koud tegen de buitenkant van de wang, het hoofd hoog houden en een pijnstiller die bij u past. Dit neemt de oorzaak niet weg; die moet bij het onderzoek gevonden en behandeld worden.
Waarom wordt kiespijn 's nachts erger?
Als u ligt, stroomt er meer bloed naar het hoofd en loopt de druk in de ontstoken kies op. Overdag is er afleiding, 's nachts niet, en dan voelt u de pijn sterker. Pijn die 's nachts toeneemt, wijst meestal op een ontstoken zenuw of een abces.
Waar wijst kloppende kiespijn op?
Pijn die vanzelf opkomt, erger wordt bij warmte en klopt, betekent meestal dat de ontsteking van de zenuw al gevorderd is. In dit stadium is de kies meestal nog te redden met een wortelkanaalbehandeling; wachten vergroot de kans op een abces.
Gaat kiespijn vanzelf over?
Pijn door een etensrest die tussen de kiezen klem zit, kan overgaan zodra die weg is. Pijn door een gaatje, een ontstoken zenuw of een abces gaat niet vanzelf over. Verdwijnt de pijn plotseling, dan is dat meestal de zenuw die afsterft; de ontsteking gaat gewoon door.
Moet ik antibiotica nemen bij kiespijn?
Antibiotica worden alleen op advies van de tandarts gebruikt, bij tekenen dat de ontsteking zich verspreidt, zoals zwelling en koorts. De ontsteking binnenin de kies bereiken ze niet; de oplossing is een wortelkanaalbehandeling, drainage of trekken.
Mijn kies trekt bij koud eten, is dat een gaatje?
Kortdurende gevoeligheid voor kou kan een beginnend gaatje zijn, een blootliggend worteloppervlak of versleten glazuur. Trekt het binnen een paar seconden weg, dan is het een vroeg stadium. Bij het onderzoek vinden we de oorzaak; meestal is een vulling of een behandeling tegen gevoeligheid genoeg.
Wat kan ik doen bij kiespijn tijdens de zwangerschap?
Zwangerschap is geen reden om een behandeling uit te stellen. Vooral in het tweede trimester zijn een vulling, tandsteen verwijderen en een wortelkanaalbehandeling veilig uit te voeren. Overleg over pijnstillers en antibiotica altijd met uw tandarts en stel de behandeling niet uit.
Wanneer moet ik met spoed naar de tandarts?
Zwelling in het gezicht of de hals, koorts, de mond niet open krijgen of moeite met slikken, kloppende pijn die niet reageert op een pijnstiller, een tand die na een klap is afgebroken of eruit is en een bloeding die niet stopt: dat vraagt om onderzoek op dezelfde dag. Bij benauwdheid gaat u direct naar de spoedeisende hulp.
