Terugtrekkend tandvlees (tandvleesrecessie) betekent dat het tandvlees rond de tand langzaam naar beneden zakt, waardoor een deel van de tandwortel bloot komt te liggen. De tanden lijken "langer" te worden, koude en zoete dingen gaan pijn doen en op de grens tussen tand en tandvlees verschijnt een donkere lijn. De vraag die wij het vaakst horen is: komt teruggetrokken tandvlees weer terug? Het korte antwoord: uit zichzelf niet, maar de recessie kan wel worden gestopt en in geschikte gevallen kan de blootliggende wortel chirurgisch opnieuw worden bedekt. In dit artikel beschrijven wij de oorzaken, de vroege symptomen, wat er in welk stadium mogelijk is en waar u thuis op moet letten, in dezelfde eenvoudige bewoordingen waarmee wij het dagelijks aan onze patiënten uitleggen.
Wat is terugtrekkend tandvlees?
Gezond tandvlees sluit stevig om de tand tot aan de plek waar het glazuur ophoudt, en bedekt het kaakbot eronder. Zakt de tandvleesrand onder die grens, dan komt het worteloppervlak, dat niet door glazuur wordt beschermd, in contact met de mondholte. Anders dan glazuur is de wortel een zacht weefsel (cement en dentine): gevoelig voor warm, koud en zuur, snel versleten en vatbaarder voor cariës.
De recessie begint meestal bij één tand, het vaakst bij de hoektanden en de kleine kiezen. Omdat het langzaam gaat, merken patiënten het vaak pas na jaren, als de tanden "langer" lijken of de gevoeligheid het dagelijks leven lastig maakt. Wordt het in een vroeg stadium ontdekt, dan zijn de maatregelen veel eenvoudiger.
Waardoor trekt tandvlees terug?
Er is niet één oorzaak; bij de meeste patiënten spelen meerdere factoren tegelijk. Tijdens het onderzoek is het belangrijk die factoren uit elkaar te houden, want de behandeling hangt af van de oorzaak.
1. Tandvleesontsteking (parodontitis)
De meest voorkomende oorzaak. Tandplak en tandsteen die zich langs de tandvleesrand ophopen, veroorzaken eerst bloedend tandvlees; naarmate de ontsteking dieper gaat, worden de vezels en het bot die de tand vasthouden afgebroken. Slinkt het bot, dan volgt het tandvlees erboven en zakt mee naar beneden. Dit type recessie zit meestal bij meerdere tanden en gaat samen met bloedend tandvlees en een slechte adem.
2. Te hard en verkeerd poetsen
De gedachte "hoe harder ik druk, hoe schoner het wordt" beschadigt het tandvlees. Een harde borstel, een horizontale zaagbeweging en te veel druk slijten het tandvlees mechanisch weg, vooral aan de buitenkant van de hoektanden. Bij deze patiënten ziet het tandvlees er meestal roze en gezond uit en bloedt het niet; wel zijn er bij afzonderlijke tanden V-vormige recessies en poetsslijtage op het worteloppervlak te zien.
3. Dun tandvlees (dun biotype)
Bij sommige mensen is het tandvlees van nature dun en is het bot aan de buitenkant van de tand zo dun als papier. Deze structuur is minder bestand tegen andere invloeden: dezelfde poetsgewoonte die bij een dik biotype geen probleem geeft, kan bij een dun biotype tot recessie leiden.
4. Tandenknarsen en klemmen (bruxisme)
Bij patiënten die 's nachts klemmen of knarsen kan de overmatige belasting van de tanden bijdragen aan microscheurtjes bij de tandhals en aan het terugwijken van de tandvleesrand. Een vermoeide kaak in de ochtend, afgevlakte kauwvlakken en inkepingen bij de tandhals zijn typische bevindingen in deze groep.
5. Andere oorzaken
- Orthodontische verplaatsing: Wordt een tand buiten het omliggende bot verplaatst, dan kan het tandvlees dunner worden. Daarom wordt bij orthodontische planning rekening gehouden met de tandvleesstructuur.
- Slecht aansluitende vullingen en kronen: Randen die onder het tandvlees uitsteken of ruw zijn, houden plak vast en vormen een voedingsbodem voor ontsteking.
- Roken: Verstoort de doorbloeding van het tandvlees, maskeert de ontsteking en vertraagt de genezing.
- Piercings en gewoonten: Een tong- of lippiercing of gewoonten zoals op een pen bijten veroorzaken voortdurend trauma op bepaalde plekken.
- Hormonale veranderingen: Tijdens de zwangerschap en de overgang wordt het tandvlees gevoeliger voor ontsteking.
Symptomen van terugtrekkend tandvlees
Omdat recessie pijnloos voortschrijdt, is het kennen van de symptomen de sleutel tot een vroege diagnose. Let in de spiegel op het volgende:
- Tanden die langer lijken dan vroeger, zwarte driehoekjes tussen de tanden.
- Een gelige of donkere band op de grens tussen tand en tandvlees (het blootliggende worteloppervlak).
- Een korte, scherpe pijnscheut bij koud, warm, zoet of tijdens het poetsen.
- Een inkeping of richeltje bij de tandhals dat u met uw nagel voelt.
- Roodheid, zwelling of bloeden bij het poetsen langs de tandvleesrand (bij recessie door ontsteking).
- Een licht gevoel van losstaan van de tand (in een gevorderd stadium, samen met botverlies).
Wacht niet met een onderzoek als u ook maar één van deze symptomen herkent. Uw tandarts meet met een speciaal meetinstrument (de pocketsonde) de diepte van de tandvleespocket en de mate van recessie in millimeters; zo nodig wordt het botniveau op een röntgenfoto beoordeeld.
Komt teruggetrokken tandvlees weer terug?
Verloren tandvleesweefsel groeit niet vanzelf terug; tandvlees is geen weefsel dat zichzelf, zoals de huid, vernieuwt en naar het oude niveau terugkeert. Huismiddelen die op internet worden aangeraden, zoals olie spoelen, zout water of aloë vera, kunnen de ontsteking wat verminderen, maar brengen teruggetrokken tandvlees niet terug. Twee dingen zijn daarentegen wel degelijk mogelijk:
- De recessie stoppen: Wordt de oorzaak weggenomen (tandsteen verwijderen, de poetstechniek corrigeren, een nachtbeugel), dan blijft de recessie bij de meeste patiënten staan waar zij is.
- De wortel opnieuw bedekken: In geschikte gevallen wordt de blootliggende wortel chirurgisch afgedekt met een dun stukje weefsel uit het eigen gehemelte van de patiënt of met een kant-en-klaar weefseltransplantaat. Dit heet een tandvleestransplantatie of wortelbedekking.
Hoeveel van de wortel kan worden bedekt, hangt af van het type recessie. Is het tandvlees tussen de tanden (de papil) samen met het bot behouden, dan mag volledige bedekking worden verwacht; is ook het bot tussen de tanden verloren gegaan, dan is het doel gedeeltelijke bedekking en het stoppen van de voortgang.
Behandeling van terugtrekkend tandvlees
De behandeling bestaat uit twee stappen: eerst wordt de oorzaak onder controle gebracht, daarna wordt, als dat nodig is, de blootliggende wortel chirurgisch bedekt. Een transplantaat zonder correctie van de oorzaak trekt na verloop van tijd opnieuw terug, omdat dezelfde factoren blijven doorwerken.
Ook de timing is belangrijk. Bij een recessie van 1 tot 2 millimeter zijn de eerste maatregelen meestal voldoende; boven de 3 millimeter en zodra het worteloppervlak begint te slijten, komt een transplantaat vaker in beeld. Wacht daarom niet af met de gedachte "het is wat gevoelig, maar te verdragen": laat u onderzoeken zodra u de symptomen opmerkt. Dat maakt de behandeling korter en eenvoudiger.
Behandeling gericht op de oorzaak
- Tandsteen verwijderen en het worteloppervlak gladmaken: De eerste stap bij recessie door ontsteking. Het tandsteen en de bacterielaag onder het tandvlees worden verwijderd; in gevorderde gevallen gebeurt dit onder plaatselijke verdoving in enkele sessies. Meer hierover leest u op onze pagina over tandsteen verwijderen.
- Poetsinstructie: U leert poetsen met een zachte borstel, onder een hoek van 45 graden en met kleine trillende bewegingen (Bass-techniek). Wie elektrisch poetst, raden wij een model met druksensor aan.
- Nachtbeugel: Voor patiënten die klemmen of knarsen wordt een doorzichtige beugel gemaakt die de belasting van de tanden verdeelt.
- Vernieuwen van slecht aansluitende vullingen en kronen: Randen die het tandvlees irriteren worden bijgewerkt of de restauratie wordt vervangen.
- Stoppen met roken: Remt de voortgang en heeft direct invloed op het resultaat van een ingreep.
Tandvleestransplantatie (wortelbedekking)
Leidt de recessie tot een esthetisch probleem, aanhoudende gevoeligheid of wortelcariës, en is de oorzaak onder controle, dan komt een transplantaat in aanmerking. De meest toegepaste methode is het bindweefseltransplantaat: een dun stukje weefsel uit het gehemelte wordt over de blootliggende wortel gelegd, waarna het tandvlees eroverheen wordt geschoven en vastgehecht. In sommige gevallen wordt hetzelfde resultaat nagestreefd zonder weefsel uit het gehemelte te nemen, door het tandvlees van onder naar boven te verschuiven (coronaal verschoven flap) of met een kant-en-klaar weefseltransplantaat.
De ingreep gebeurt onder plaatselijke verdoving en duurt doorgaans 45 tot 90 minuten. De hechtingen worden na 10 tot 14 dagen verwijderd; het duurt enkele maanden voordat het weefsel is gerijpt en zijn definitieve kleur heeft. Omdat het transplantaat niet alleen de wortel bedekt maar ook het tandvlees dikker maakt, verkleint het de kans op nieuwe recessie op dezelfde plek.
Herstel na de transplantatie
- De eerste 24 uur koelen met ijs en zacht, lauw eten; niet poetsen op de behandelde plek, wel het mondspoelmiddel gebruiken dat uw tandarts heeft aanbevolen.
- Is er weefsel uit het gehemelte genomen, dan kan het gehemelte enkele dagen gevoelig zijn; een beschermplaatje geeft verlichting.
- Na het verwijderen van de hechtingen wordt de plek met een zeer zachte borstel en uitsluitend verticale bewegingen gereinigd.
- Roken en alcohol hebben in de eerste weken van het herstel een directe negatieve invloed op het aanslaan van het transplantaat.
Goed poetsen thuis: de eerste stap om recessie te stoppen
In welk stadium van de behandeling u ook zit, uw poetstechniek bepaalt hoe het met de recessie verder gaat. Zo doet u het goed:
- Kies een zachte tandenborstel; laat medium en harde borstels staan. Kiest u elektrisch, neem dan een model met drukwaarschuwing.
- Plaats de borstel onder een hoek van 45 graden tegen de tandvleesrand; de haren mogen licht in de groef tussen tand en tandvlees komen.
- Maak in plaats van een horizontale zaagbeweging korte, trillende bewegingen; veeg de borstel daarna van het tandvlees naar de tand toe.
- Verminder de druk: staan de haren van uw borstel binnen een maand uit elkaar, dan drukt u te hard.
- Poets tweemaal per dag twee minuten en gebruik elke dag ragers of flosdraad.
- Gebruik bij gevoeligheid een tandpasta met kaliumnitraat of stannofluoride; vermijd schurende whitening-tandpasta's.
Wat gebeurt er zonder behandeling?
Blijft de recessie onbehandeld, dan raakt het blootliggende worteloppervlak vatbaar voor slijtage en wortelcariës. Bij recessie door tandvleesontsteking gaat het botverlies door; de tand gaat los staan en moet in een gevorderd stadium mogelijk worden getrokken. Wordt ter vervanging van de verloren tand een implantaat gepland, dan kan het geslonken bot eerst een botopbouw nodig maken. Een probleem dat in een vroeg stadium met een eenvoudige reiniging en een andere tandenborstel op te lossen is, kan dus in de loop van de jaren uitgroeien tot een veel uitgebreidere behandeling.
Naar welke specialist en wat gebeurt er bij het onderzoek?
Terugtrekkend tandvlees valt onder de parodontologie, het vakgebied dat zich bezighoudt met tandvleesaandoeningen en tandvleeschirurgie. Bij het onderzoek meet de tandarts rond elke tand de pocketdiepte, noteert de mate van recessie, beoordeelt de dikte van het tandvlees en de breedte van het aangehechte tandvlees, en bekijkt het botniveau op een röntgenfoto of CT-scan. Daarna volgt een plan op basis van de oorzaak: voor sommige patiënten volstaan een reiniging en poetsinstructie, bij anderen komt er een nachtbeugel bij en voor een deel wordt een transplantaat gepland.
In onze klinieken in Haliç en Pendik voeren wij tandvleesonderzoeken, parodontale metingen en tandvleestransplantaties uit. Heeft u recessie opgemerkt of neemt uw gevoeligheid voor koude toe, dan kunt u een afspraak maken voor een onderzoek. Een kleine stap in een vroeg stadium voorkomt de grote behandelingen die later nodig zouden kunnen zijn.
Veelgestelde vragen
Komt teruggetrokken tandvlees vanzelf terug?
Nee. Verloren tandvleesweefsel groeit niet vanzelf terug. Wordt de oorzaak weggenomen, dan kan de recessie worden gestopt; in geschikte gevallen kan de blootliggende wortel met een tandvleestransplantatie chirurgisch opnieuw worden bedekt.
Hoe stopt u terugtrekkend tandvlees?
Eerst wordt de oorzaak gezocht: bij tandsteen en ontsteking volgt een reiniging, bij te hard poetsen leert u een zachte borstel en de trillende techniek onder 45 graden te gebruiken, bij klemmen of knarsen wordt een nachtbeugel gemaakt. Is de oorzaak onder controle, dan blijft de recessie bij de meeste patiënten staan waar zij is.
Is een tandvleestransplantatie pijnlijk?
De ingreep gebeurt onder plaatselijke verdoving en tijdens de behandeling voelt u geen pijn. Daarna kunt u enkele dagen lichte pijn hebben en, als er weefsel uit het gehemelte is genomen, gevoeligheid in het gehemelte; met de pijnstiller en het beschermplaatje die uw tandarts aanbeveelt, verloopt dit rustig.
Op welke leeftijd komt terugtrekkend tandvlees voor?
Het kan op elke leeftijd voorkomen. Bij jongeren hangt het meestal samen met te hard poetsen, orthodontische verplaatsing en dun tandvlees; na het veertigste jaar staat recessie door tandvleesontsteking op de voorgrond.
Wat kunt u thuis doen tegen terugtrekkend tandvlees?
Een zachte borstel, de juiste techniek, dagelijks reinigen tussen de tanden, een tandpasta tegen gevoeligheid en stoppen met roken remmen de voortgang. Huismiddelen brengen teruggetrokken tandvlees niet terug; voor de diagnose en het verwijderen van tandsteen is een onderzoek door de tandarts nodig.
Is terugtrekkend tandvlees hetzelfde als bloedend tandvlees?
Nee, maar ze komen vaak samen voor. Bloeden is een vroeg teken van ontsteking; wordt de ontsteking niet behandeld, dan kan het leiden tot verlies van bot en tandvlees, dus tot recessie. Ook zonder bloeden kan recessie door te hard poetsen ontstaan.
