Waar komt slechte adem vandaan en wat helpt? Tong, tandvlees en maag

Dinsdagochtend, tegen tienen. De man die in de stoel gaat zitten, begin dertig, pakt nog voor hij zijn mond heeft opengedaan een pakje pepermuntkauwgom uit zijn jaszak en legt het naast het bakje met instrumenten. "Ik ga er twee pakjes per dag doorheen," zegt hij, "en toch schuift mijn collega tijdens de vergadering elke keer een stukje met zijn stoel op." Dan zakt zijn stem. "Mijn vriendin begint er nu ook over. Dat ik een slechte adem heb."

Slechte adem is het onderwerp dat in de spreekkamer het vaakst met gedempte stem ter sprake komt. Eerst wijzen mensen naar de maag, dan grijpen ze naar kauwgom en pepermunt, en uiteindelijk belanden ze bij recepten voor zelfgemaakt mondwater met zuiveringszout. Terwijl de geur meestal gewoon in de mond ontstaat, en wel op een plek die je kunt aanwijzen. Achter op de tong, in de tandvleeszakjes, langs de rand van een oude vulling, onder een brug. Stuk voor stuk plekken die je kunt vinden. Hieronder loop ik ze een voor een langs, zodat je ze thuis ook zelf kunt nalopen.

Wat is slechte adem en waarom ruik je je eigen adem niet?

Slechte adem heet in vaktaal halitose. Het is een hardnekkige, onaangename geur van de uitgeademde lucht, en anderen merken hem op. Als boosdoeners gelden vluchtige zwavelverbindingen, die ontstaan wanneer bacteriën in de mond voedselresten en afgestorven cellen afbreken. Waterstofsulfide, dat naar rotte eieren ruikt, en methylmercaptaan, dat doet denken aan oude kool, voeren de lijst aan.

Waarom ruik je jezelf dan niet? Je neus went razendsnel aan een geur die er altijd is. Hij zet hem weg als achtergrond en houdt op erover te rapporteren. Met het parfum dat je 's ochtends opdoet en 's middags niet meer ruikt, gaat het precies zo. In je hand ademen en snuffelen zegt dus weinig.

Hoe vaak komt het voor? Overzichtsstudies over halitose laten zien dat ruwweg een kwart tot de helft van de volwassenen af en toe last heeft van een duidelijk merkbare adem. Er is ook een keerzijde. We zien patiënten zonder enige geur die er heilig van overtuigd zijn dat ze stinken, die niemand van dichtbij durven aanspreken en in de lift hun adem inhouden. Dat heet halitofobie en het put minstens zo erg uit als een echte geur.

Waardoor krijg je slechte adem? De bron zit meestal in de mond

Het overgrote deel van de geur ontstaat in de mond zelf, vaak wordt genoemd dat het om acht tot negen van de tien gevallen gaat. Een systematisch overzichtsartikel noemt beslag op de tong en tandvleesaandoeningen als de factoren die het sterkst met mondgeur samenhangen. Neus en bijholten, de keelamandelen, de maag en algemene ziekten delen de rest. Eigenlijk is dat goed nieuws.

Dit is het beeld dat wij bij een onderzoek in ons hoofd hebben.

Bron	Wat je zelf kunt merken	Wat er meestal nodig is
Tongbeslag	Wit of geel laagje achter op de tong, duidelijke geur bij de lepeltest	Elke dag de tong reinigen
Tandvleesontsteking en tandvleeszakjes	Bloeden bij het poetsen, zwelling, terugtrekkend tandvlees	Tandsteen laten verwijderen, zo nodig een tandvleesbehandeling
Gaatjes, kapotte vulling, uitstekende kroonrand	Eten dat steeds op dezelfde plek blijft hangen, geur vanaf één punt	Vulling of kroon vernieuwen, zo nodig een wortelkanaalbehandeling
Onder een brug of gebitsprothese	Geur aan floss die onder de brug door is gehaald, prothese die 's nachts blijft zitten	Speciale floss, prothese elke nacht uit en schoonmaken
Droge mond	Plakkerige mond, vaak dorst, vaste medicijnen	Water, suikervrije kauwgom, medicijnen bespreken met de arts
Amandelstenen	Gevoel van iets in de keel, wit korreltje dat je ophoest	Beoordeling door de KNO-arts
Bijholteontsteking, slijm in de keel	Verstopte neus, slijm dat achter in de keel druppelt	Beoordeling door de KNO-arts
Reflux en maag	Zure oprispingen, brandend gevoel op de borst	Beoordeling door de maag-darm-leverarts

Er is nog een hoekje dat vaak wordt overgeslagen. Het tandvleeskapje boven een half doorgebroken verstandskies houdt eten vast en raakt ontstoken. Vanuit die hoek komt de geur, vaak samen met een licht zeurend gevoel achter in de mond, en omdat de tandenborstel er amper bij kan, sleept het zich maar voort. Iedereen vergeet die plek. Over het verwijderen van een verstandskies en het herstel daarna schreven we een apart artikel.

Geeft tandvleesontsteking slechte adem?

Ja, en het is een van de meest voorkomende oorzaken. Gezond tandvlees sluit strak om de tand. Raakt het ontstoken, dan ontstaan tussen tand en tandvlees ruimtes die we zakjes noemen. Op de bodem van zo'n zakje komt geen zuurstof, en bacteriën die zwavel produceren voelen zich in zulke omstandigheden precies thuis. Hoe dieper het zakje, hoe zwaarder de geur. Met je tandenborstel kom je daar nooit.

Patiënten zeggen vaak "Het bloedt wel een beetje bij het poetsen, maar dat was altijd al zo." Eerlijk gezegd zegt "altijd al" niets over wat normaal is, alleen dat het al lang speelt. Tandvlees dat bloedt, is ontstoken tandvlees. Zo simpel is het. In het stuk over waarom tandvlees bloedt vind je de eerste stappen die je thuis kunt zetten.

Gevorderde tandvleesziekte, ofwel parodontitis, komt veel vaker voor dan mensen denken. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie treffen ernstige tandvleesziekten wereldwijd meer dan een miljard mensen, met slechte mondverzorging en tabak als belangrijkste risicofactoren. Naarmate het erger wordt, komen daar botverlies, loszittende tanden en terugtrekkend tandvlees bij. Tot die fase voelen de meeste mensen geen enkele pijn. Ze horen het pas wanneer hun partner of een collega iets over de geur zegt, en dat is meestal behoorlijk laat.

Een tandvleesontsteking die vroeg wordt ontdekt, trekt doorgaans weg met een professionele reiniging en betere zorg thuis. Zijn de zakjes diep, dan hoort er een tandvleesbehandeling bij, waarbij de wortelvlakken tot op de bodem van het zakje worden schoongemaakt. Voor rokers is er nog een waarschuwing. Roken vermindert de doorbloeding van het tandvlees en verdoezelt daardoor het bloeden. Het tandvlees kan dus ziek zijn zonder dat het bloedt.

Geeft een witte tong slechte adem en hoe maak je je tong schoon?

Ja. Bij mensen met gezond tandvlees is het achterste derde deel van de tong het vaakst de bron. Het oppervlak van de tong is niet glad maar eerder een kort pluizig tapijt. Tussen de kleine uitsteeksels blijven afgestorven cellen, slijm uit de neus-keelholte en etensresten hangen, en daarbovenop groeit een laag bacteriën. Steek voor de spiegel je tong uit en kijk helemaal achterin. Zie je een wit of geel laagje, dan heet dat tongbeslag. Een beetje heeft iedereen.

Om tongbeslag weg te halen is een tongschraper genoeg. Begin helemaal achter op de tong en trek hem met lichte druk 4-5 keer naar voren. Spoel de schraper na elke haal af onder de kraan. Heb je een sterke kokhalsreflex? Dan heb ik een tip. Steek je tong ver uit en adem uit terwijl je schraapt, de reflex neemt dan duidelijk af. Drukken tot het bloedt heeft geen zin. Het oppervlak raakt geïrriteerd en de volgende dag zit er een dikkere laag.

Je tong poetsen met de tandenborstel kan ook. Met de haartjes schuif je het beslag echter eerder op dan dat je het meeneemt. Sommige borstels hebben aan de achterkant een ribbelig vlak dat wel werkt, en helemaal achterin komt een dunne schraper makkelijker.

Tongschrapen is trouwens geen nieuwe hype. Op sociale media werd het de laatste jaren veel gedeeld, maar in India gebruikt men al eeuwen metalen schrapers.

Waarom heb je 's ochtends slechte adem, is dat normaal?

Een ochtendadem is grotendeels normaal. Tijdens de slaap neemt de speekselproductie flink af. Speeksel is het natuurlijke spoelsysteem van de mond, dus de bacteriën hebben de hele nacht vrij spel. Slaap je met je mond open, snurk je, eet je laat en ga je daarna meteen naar bed, of zit je neus 's nachts regelmatig dicht, dan is de geur veel sterker, want je mond blijft de hele nacht een droge grot.

Verdwijnt de geur na het ontbijt en het tandenpoetsen, dan is er niets aan de hand. Dat is volkomen fysiologisch. Duurt het tot de middag, of merkt iemand in je omgeving het ook overdag op, dan moet je een andere bron zoeken.

Helpt mondtape tegen ochtendadem?

Sinds een paar jaar wordt er veel gepraat over slapen met een afgeplakte mond, oftewel mondtape. Die redenering is te volgen. Blijft de mond dicht, dan droogt hij minder uit en is de geur 's ochtends milder. Alleen is er weinig onderzoek naar gedaan en de onderzoeken zijn klein. Heb je een verstopte neus, snurk je of bestaat er een vermoeden van slaapapneu, dan is je mond afplakken riskant. Daar spot je niet mee. Mijn advies is om eerst bij een KNO-arts na te laten kijken of je wel goed door je neus kunt ademen.

Komt slechte adem uit de maag?

Minder vaak dan men denkt. Het onderste uiteinde van de slokdarm is normaal gesloten, dus gas uit de maag mengt zich niet voortdurend met de adem. Een geur vanuit de maag zie je vooral bij mensen met reflux, samen met zure oprispingen en een brandend gevoel op de borst. Of de maagbacterie Helicobacter pylori iets met de adem te maken heeft, wordt nog onderzocht. Eenduidige uitkomsten zijn er voorlopig niet.

Een deel van de patiënten komt binnen met een doosje maagzuurremmers in de hand. "Ik slik ze al maanden en de geur gaat niet weg." Bij het onderzoek vinden we dan vaak een dikke laag achter op de tong of een bloedend zakje in het tandvlees. Wat al maanden in de maag wordt gezocht, zit dus een paar centimeter hoger, achter op de tong of onderaan het tandvlees. Daarom is het logischer om eerst de mond te laten controleren en pas naar de maag te kijken als de mond schoon blijkt.

Waarom gaat de geur van knoflook, ui en koffie niet weg met poetsen?

Poets je na een kapsalon met extra knoflooksaus drie keer je tanden, dan hangt de geur er nog steeds. Zwavelverbindingen uit knoflook worden verteerd, gaan het bloed in, bereiken de longen en worden uitgeademd. Hij komt dus niet uit de mond maar van binnenuit, en kan een dag of twee blijven hangen. Geduld is het enige middel. Voor een haring met rauwe ui geldt precies hetzelfde. Ook Mayo Clinic legt uit dat zulke voedingsmiddelen na de vertering in het bloed terechtkomen en de adem via de longen beïnvloeden.

Koffie en sigaretten samen drogen de mond uit. Op het perron een sigaret op een nuchtere maag, een bekertje koffie uit de automaat, dan vergadering na vergadering tot de lunch zonder een slok water, en tussendoor een halve boterham. Met zo'n ritme krijgt geen kauwgom of mondwater de geur echt weggewerkt. Een glas water naast je koffie is een kleine gewoonte die werkt. Bij Turkse koffie hoort er sowieso een glaasje water bij, en die gewoonte moeten we vooral houden.

Waarom heb je slechte adem tijdens de ramadan?

Wie lang niet eet, maakt minder speeksel aan. Zodra het lichaam vet gaat verbranden voor energie ontstaan ketonen, en die geven de adem een lichte geur die aan aceton doet denken. Ook dat gaat weer over. Dezelfde geur kom je tegen bij mensen die koolhydraatarm of ketogeen eten. Veel water drinken bij de maaltijd voor zonsopgang, daarna tanden en tong schoonmaken en bij de iftar niet te veel zout en pittig eten, dat vermindert de geur duidelijk.

Hoe test je je eigen adem?

Wil je jezelf thuis testen, dan is de eerlijkste manier om verschillende delen van de mond apart te ruiken. In je handen ademen heeft geen zin, je neus is die geur allang gewend.

1. Lepeltest. Leg een dessertlepel helemaal achter op je tong en trek hem zachtjes naar voren. Wacht een minuut en ruik eraan. Is het laagje op de lepel geelachtig en ruikt het, dan zit de bron waarschijnlijk op de tong.
2. Floss-test. Haal floss tussen je achterste kiezen door en ruik eraan. Een duidelijke geur of bloed wijst op tandvlees of ophoping tussen de tanden.
3. Polstest. Lik aan de binnenkant van je pols, wacht tien seconden en ruik. Deze test geeft de voorkant van de tong weer en zegt weinig over achter in de mond.
4. Iemand vragen die je vertrouwt. Je partner, je zus, een goede vriend. Het klinkt beschamend, maar het blijft de betrouwbaarste meting.

Geen van deze testen stelt een diagnose. Ze vertellen je alleen waar je moet kijken.

Hoe stelt de tandarts slechte adem vast?

Bij het onderzoek kijken we eerst naar de tanden, dan naar het tandvlees en als laatste naar de tong. Hoe diep de tandvleeszakjes zijn, meten we een voor een met een dunne sonde met millimeterverdeling. Bloedende punten, de randen van oude vullingen, de ruimte onder bruggen en de omgeving van de verstandskiezen schrijven we op, en voor gaatjes die je niet ziet en voor lekkage onder vullingen is een röntgenfoto nodig. Ons oog ziet niet alles. Echt niet.

Als het om de geur zelf gaat, wordt het even verrassend. Houd je vast. Dan vraagt de tandarts je op een bepaalde afstand uit te ademen en ruikt de geur gewoon zelf. Ja, echt snuffelen. In de literatuur heet dat de organoleptische meting en die geldt nog steeds als de basismethode. Sommige praktijken werken ook met draagbare apparaten die de zwavelverbindingen in de adem in cijfers meten.

Een verzoek. Kom je voor een geurklacht op afspraak, gebruik die ochtend dan geen mondwater, doe geen parfum op en laat een dag van tevoren knoflook en ui staan. Een patiënt had zijn handen en gezicht ooit zo grondig met citroencologne afgeveegd dat de behandelkamer rook alsof het de ochtend van het Suikerfeest was. Pas bij de tweede afspraak konden we de echte geur beoordelen.

Hoe kom je van slechte adem af?

Wordt de bron gevonden en behandeld, dan wordt de geur bij de meeste mensen duidelijk minder. Pepermunt, kauwgom en mondwater verbergen hem een tijdje maar raken de bron niet aan. Dat is dweilen met de kraan open. Per bron is de aanpak anders.

• Is er tandsteen, dan is de eerste stap tandsteen laten verwijderen. Tandsteen is een ruw oppervlak, houdt bacteriën vast en gaat er met de borstel niet af.
• Zijn de zakjes diep, dan is een tandvleesbehandeling nodig. De wortelvlakken worden schoongemaakt en na een paar weken meten we de zakjes opnieuw.
• Bij een gaatje of kapotte vulling wordt de vulling vernieuwd. Is het gaatje tot in de zenuw doorgedrongen, dan komt een wortelkanaalbehandeling aan de orde.
• Uitstekende kroonranden en oude bruggen waar eten onder blijft zitten moeten vaak vernieuwd worden voordat de geur helemaal verdwijnt. Twijfel je tussen een brug en een implantaat, dan kan het artikel implantaat of brug houvast geven.
• Wie een uitneembare prothese draagt, moet die 's nachts altijd uitdoen en schoonborstelen.

Over prothesen gesproken. Vorige maand haalde een mevrouw haar gebitsprothese, in een zakdoek gewikkeld, uit haar tas en legde hem op het bureau. "Ik draag hem ook 's nachts, want als ik hem uitdoe ben ik bang dat ik hem ergens laat liggen," zei ze. Terecht, niemand wil zijn prothese kwijtraken. Maar een prothese die de hele nacht blijft zitten raakt samen met het weefsel eronder bedekt met een dikke laag bacteriën, en daar komt de geur vandaan. Een bakje, wat water, elke nacht een borstel. Vaak lost juist dat bakje op het nachtkastje de angst om hem te vergeten op.

Na de behandeling verdwijnt de geur niet altijd in één nacht. Tandvlees heeft een paar weken nodig om te herstellen, en zolang de verzorging thuis niet op orde is, blijft de opluchting van de behandeling niet. Daarom plannen we de eerste controle 4-6 weken na de behandeling.

Wat helpt thuis tegen slechte adem?

Het meest effectieve wat je thuis kunt doen is de poetsbeurt voor het slapengaan nooit overslaan. Ook de beurten overdag tellen mee, maar de avondbeurt haalt het eten weg dat de bacteriën anders de hele nacht zouden vinden. Twee minuten poetsen, daarna floss of ragers, en als laatste de tong. De rest is detail.

Over de dag heen kleine slokjes water drinken helpt bij een droge mond. Suikervrije kauwgom met xylitol verhoogt de speekselproductie en geeft kort verlichting. Twee pakjes kauwgom per dag vertellen mij iets anders, namelijk dat de bron nog gewoon op zijn plek zit.

Even eerlijk over mondwater. Bij de meeste producten is de geur na een uur of twee weer terug, meer niet. Mondwater met alcohol kan de mond uitdrogen en na verloop van tijd juist averechts werken. Mondwater met chloorhexidine helpt gedurende de korte periode die de tandarts bij een tandvleesbehandeling voorschrijft, bij langer gebruik kan het bruine verkleuringen op de tanden en een veranderde smaak geven. Alcoholvrije middelen met zink of cetylpyridiniumchloride binden zwavelverbindingen en werken soms iets langer.

Peterselie, groene appel, kruidnagel, groene thee. Ze maskeren de geur allemaal een tijdje en doen geen kwaad. Oil pulling hoort ook bij die groep, dus een eetlepel kokosolie minutenlang in de mond rondspoelen, iets wat op sociale media veel rondgaat. Er is geen sterk bewijs dat het de tandenborstel kan vervangen. Onschadelijk, maar onvoldoende. Het recept van zuiveringszout met citroen op de tanden wrijven keur ik openlijk af, zuur en schurend tegelijk slijten het glazuur.

Wanneer wijst slechte adem op een ziekte?

Soms geeft de aard van de geur een aanwijzing. Zijn mond en tandvlees behandeld en blijft de geur toch, dan moet je aan andere bronnen denken.

• Een geur van rot fruit of aceton kan, zeker samen met extreme dorst en veel plassen, wijzen op ontregelde bloedsuiker. Wacht dan niet en bel de huisarts.
• Een geur die aan urine of ammoniak doet denken kan met de nierfunctie te maken hebben.
• Een zoetige, muffe geur wordt beschreven bij leveraandoeningen.
• Kleine, witte en erg stinkende stukjes die je ophoest en een gevoel van iets in de keel doen aan amandelstenen denken.
• Een geur samen met een verstopte neus, slijm achter in de keel en een vol gevoel in het gezicht kan met een bijholteontsteking te maken hebben.

Ook de Britse gezondheidsdienst NHS adviseert om naar de tandarts te gaan als slechte adem na enkele weken goede zorg thuis niet verdwijnt. Komen er bloedend tandvlees, zwelling of een loszittende tand bij, dan hoef je niet te wachten.

Waarom hebben kinderen slechte adem?

Bij kinderen zijn door de mond ademen en beslag op de tong de meest voorkomende oorzaken. Kinderen met grote neusamandelen slapen met open mond, en de ochtendgeur is daardoor duidelijk. Ook gaatjes in melktanden zijn een belangrijke bron.

Ouders zien één ding vaak over het hoofd. Ruikt de adem en komt er uit één neusgat een stinkende, gekleurde afscheiding, dan kan er een klein voorwerp in de neus zijn gekomen, zoals een kraal of een kikkererwt. Veel ouders denken aan een langdurige verkoudheid. Een neusonderzoek is dan nodig. Bij controles in de kindertandheelkunde is het leren schoonmaken van de tong als een spelletje een goede manier om de gewoonte te laten wortelen.

Naar welke arts ga je met slechte adem?

De tandarts is het eerste adres. In de meeste gevallen zit de bron in de mond, dus onderzoek, het meten van het tandvlees en zo nodig een röntgenfoto maken het beeld grotendeels duidelijk. Is de mond schoon en blijft de geur, dan komen de KNO-arts voor bijholten en amandelen, de maag-darm-leverarts bij verdenking op reflux en de huisarts voor het algemene beeld aan bod.

Die dinsdagochtend legden we naast het pakje kauwgom ook een tongschraper. Achter op de tong zat een dikke laag, en tussen de onderste kiezen zaten twee bloedende zakjes. Terwijl ik een nieuwe afspraak voor het verwijderen van de tandsteen noteerde, keek hij op. "Moet ik de kauwgom laten liggen?" Hoeft niet, zei ik. De kauwgom hoeft het zware werk alleen niet meer te doen.

Veelgestelde vragen over slechte adem

Gaat je slechte adem maar niet weg? Dan zoeken we met een onderzoek naar de bron. Stuur ons je vragen, dan plannen we een moment dat jou uitkomt in Haliç of Pendik. Contactpagina