Tanden bleken: hoe werkt het, is het schadelijk en hoe lang blijft het wit?

Vorige week hield een patiënte me haar telefoon voor. "Kan het zo worden, dokter?" Op het scherm een lach die met een filter spierwit was gemaakt. Het eerlijke antwoord is nee. Het interessantere antwoord: zó wit als op die foto komen tanden in de natuur niet voor, maar uw eigen tanden kunnen wel een flink stuk lichter dan ze nu zijn. Over tanden bleken circuleert op internet een berg informatie, en de helft daarvan is reclame. Nog een kwart is van horen zeggen. Baking soda, citroen, houtskool, aardbeien, strips die in één nacht wonderen beloven... Laat ik de vragen die ik in de stoel elke dag krijg gewoon een voor een beantwoorden: waarom worden tanden geel, hoe gaat bleken in zijn werk, tast het het glazuur aan, hoe lang blijft het en voor wie is het niets. Na het lezen weet u precies wat werkt en wat uw tanden alleen maar afschuurt.

Waarom worden tanden geel? Zonder te weten waar de kleur vandaan komt, valt er over bleken niets te zeggen

De meeste mensen denken dat het glazuur, de buitenste laag, de kleur van de tand bepaalt. Klopt niet. Glazuur is bijna doorzichtig, een soort matglas. De kleur komt van het dentine eronder, en dentine is van nature gelig, soms een beetje grijs. Met de jaren wordt het glazuur dunner en het dentine dikker, en dus worden tanden langzaam donkerder. Daarom ziet u zelden iemand van zeventig met spierwitte tanden, ook al heeft die persoon niets fout gedaan.

Vergeling heeft twee heel verschillende oorzaken, en het loont om ze uit elkaar te houden. De ene reageert uitstekend op bleken, de andere helemaal niet.

Verkleuring van buitenaf

Koffie, sterke thee, rode wijn, cola, roken, granaatappel, kersen, sojasaus... Allemaal vol tannine of donker pigment. Die moleculen hechten zich aan het dunne eiwitlaagje op het glazuur (de pellicle, in ons jargon) en stapelen zich maandenlang op. Poetsen haalt een deel weg, de rest blijft zitten. Het goede nieuws: het grootste deel van deze aanslag verdwijnt met een professionele reiniging en bleken.

Koffie verdient bij ons een apart hoofdstuk. Wie vijf, zes koppen per dag drinkt, en dat zijn er nogal wat, herkennen we inmiddels zonder te vragen. Thee is stiekem nog hardnekkiger: een dun, bruin laagje, vooral aan de binnenkant van de ondertanden. Rode wijn doet daar in het weekend nog een schepje bovenop. Komt er roken bij, dan legt de teer er een laag overheen die van geel naar bruin kleurt en met geen borstel meer weggaat.

Verkleuring van binnenuit

Deze zit in de tand zelf. Bepaalde antibiotica uit de kindertijd kunnen grijze banden in de tanden achterlaten. Wie tijdens de ontwikkeling van het glazuur te veel fluoride binnenkreeg, krijgt witte of bruine vlekken (fluorose). Een tand die een klap heeft gehad en waarvan de zenuw is afgestorven, wordt in zijn eentje langzaam donkerder. Een oude amalgaamvulling kleurt de tand van binnenuit grijs. Bij deze groep werkt klassiek bleken maar half of helemaal niet; de oplossing is dan meestal een porseleinen facing of inwendig bleken van die ene tand. Dat onderscheid, buiten of binnen, is het eerste wat we bij het onderzoek maken.

Hoe werkt tanden bleken? Methoden in de praktijk en thuis

Achter alle echte bleekmethoden zit dezelfde chemie: waterstofperoxide, of de langzaam vrijkomende variant carbamideperoxide. De gel trekt door het glazuur en knipt de kleurmoleculen in het dentine in kleine, kleurloze stukjes. De tand wordt dus niet "geverfd"; wat de kleur maakt, wordt uit elkaar gehaald. Het verschil zit in de sterkte van de gel en in wie er toezicht op houdt.

Bleken in de praktijk (één zitting)

De snelste methode. Eerst dekken we uw tandvlees af met een vloeibare barrière, want een gel in hoge concentratie verbrandt tandvlees. Dan gaat de gel op de tanden, drie of vier keer een kwartier, bij sommige systemen onder een lamp. Alles bij elkaar zit u ongeveer een uur in de stoel. Bij de meeste mensen zijn de tanden dezelfde dag al een paar tinten lichter. En nu het geheim: niet de lamp doet het werk, de gel doet het werk. Wat als "laserbleken" wordt verkocht, is meestal dezelfde gel die onder een lamp staat te wachten. De magie zit niet in het licht.

Thuisbleken (met bitjes, onder begeleiding van de tandarts)

We nemen een afdruk van uw gebit en laten dunne, doorzichtige bitjes op maat maken. Daar doet u een gel in lage concentratie in, en u draagt ze een paar uur per nacht of overdag een uurtje; meestal twee weken lang. Het gaat langzamer, maar het resultaat is gelijkmatiger en de gevoeligheid is minder. Verwar dit niet met de "past iedereen" bitjes van de drogist: die sluiten niet goed aan op de tanden, de gel loopt over het tandvlees en het resultaat wordt vlekkerig.

De combinatie

Eén zitting in de praktijk en daarna een week bitjes thuis. Snel van start, en het houdt langer. Bij donkere tanden, en bij de patiënt die zegt "over twee weken trouw ik", is dit wat wij het vaakst adviseren. Meer details vindt u op de pagina over de bleekbehandeling.

Dan nog iets over meten. Voor we beginnen leggen we de kleur van uw tanden vast met een kleurenstaal; na afloop kijken we met dezelfde staal. Het gevoel "het is eigenlijk niet zoveel veranderd" komt vaak voor, omdat uw oog binnen een paar dagen gewend is aan de nieuwe kleur. De staal liegt niet.

Is tanden bleken schadelijk? De waarheid over glazuur en gevoeligheid

Dit is de vraag die ik het vaakst krijg, dus laat ik er niet omheen draaien. Peroxide die onder toezicht van een tandarts, op gezonde tanden, in de juiste concentratie en voor de juiste duur wordt gebruikt, maakt het glazuur niet dunner, "lost het niet op" en veroorzaakt geen gaatjes. Dit wordt al tientallen jaren onderzocht en de uitkomst is steeds dezelfde. Schade ontstaat in drie situaties:

• Gebruik zonder toezicht. Een gel in hoge concentratie van internet dagenlang, urenlang dragen. Het glazuur droogt tijdelijk uit, de gevoeligheid schiet door het dak en het tandvlees wordt wit en vervelt.
• Bleken op tanden met gaatjes of scheurtjes. De gel bereikt via het gaatje de zenuw en die tand klopt dagenlang na. Het onderzoek vooraf is niet voor niets.
• Schurende "natuurlijke" methoden. Citroen, baking soda, houtskool: die bleken niet, ze krassen. Daar kom ik zo op terug.

En de gevoeligheid? Ja, die komt voor. Ongeveer de helft van de patiënten beschrijft de eerste dag of twee na de behandeling een korte, elektrische steek bij kou. Het is tijdelijk; de microscopische kanaaltjes die de gel heeft geopend, sluiten zich binnen een paar dagen. Heeft iemand al gevoelige tanden door teruggetrokken tandvlees of versleten glazuur, dan bespreken we dat eerst, bereiden we een paar weken voor met een tandpasta voor gevoelige tanden en bleken we daarna pas. Hierover schreven we uitgebreid in het stuk over teruggetrokken tandvlees.

Tanden bleken thuis: baking soda, citroen, houtskool, aardbeien... wat werkt er echt?

Hier kom ik als tandarts een beetje geïrriteerd binnen, neem me niet kwalijk. Elke maand zien we minstens één patiënt die zegt "ik heb gebleekt met citroen en baking soda" en vervolgens voortanden laat zien die versleten, doorschijnend en kougevoelig zijn. Een voor een dan:

• Baking soda: Licht schurend. Het schraapt wat aanslag van het oppervlak, maar aan de kleur van het dentine komt het niet. Eén keer per week, een snufje door de tandpasta, kan geen kwaad; dagelijks gebruik maakt het glazuur dunner en de tand juist geler. Ja, geler: hoe dunner het glazuur, hoe meer het dentine eronder doorschemert.
• Citroen, azijn, appelazijn: Zuur. Het verzacht het glazuur en zodra de borstel erover gaat, schuurt het weg. Het enige wat dit oplevert is blijvende slijtage. Niet doen, alstublieft.
• Actieve houtskool: De mode van de laatste jaren. Schurend, niet blekend; en het zwarte poeder gaat ook nog eens in de randen van het tandvlees en van vullingen zitten. In onderzoek is nooit een blekend effect aangetoond.
• Aardbeien, bananenschil, kurkuma: Onschadelijk, maar ze doen ook niets. Het appelzuur in aardbeien verzacht het glazuur zelfs.
• Witmakende tandpasta: Bevat fijne schuurdeeltjes en soms een heel lage dosis peroxide. Vermindert aanslag van buitenaf, maakt de tand zelf niet lichter. Handig om de kleur na het bleken vast te houden, maar op zichzelf geen "bleken".
• Strips en pennen van de drogist: Bevatten peroxide in lage concentratie; bij lichte vergeling kan dat een tint of twee opleveren. De meest voorkomende problemen zijn gel op het tandvlees en een ongelijk resultaat. Hebt u geen gaatjes en zijn uw verwachtingen bescheiden, dan is het een onschuldige proef; verwacht er geen grote verandering van.

Hoe lang duurt bleken en hoe lang blijft het resultaat?

Bleken in de praktijk geeft resultaat in één zitting, thuisbleken in 10 tot 14 dagen. Hoe lang het blijft, dat ligt helemaal aan u: bij wie koffie, thee en sigaretten gewoon doorzet, begint de kleur na een half jaar terug te schuiven; wie oplet, houdt het 2 en soms 3 jaar. Eén korte "opfrisbeurt" per jaar, of een paar nachten bitjes thuis, is meestal genoeg. Verwacht van ons geen garantietermijn; in een mond spelen tweehonderd variabelen mee, en de grootste is de kop in uw hand.

De eerste 48 uur zijn een verhaal apart. Na de behandeling staan de poriën van het glazuur een paar dagen "open" en alles wat u dan drinkt, trekt erin. In de praktijk noemen we het "het witte dieet": leg niets op uw bord wat niet wit is. Melk, yoghurt, kip, jonge kaas, rijst, banaan, pasta zonder saus mag; koffie, thee, cola, kersen, granaatappel, rode biet, tomatensaus en roken niet. Twee dagen volhouden, dan terug naar normaal.

Voor wie is bleken niet geschikt? Vullingen, kronen, zwangerschap en leeftijd

Dit verrast patiënten het meest: bleken maakt alleen natuurlijk tandweefsel lichter. Een composietvulling in de voortanden, een zirkonium kroon, een porseleinen facing of een kroon op een implantaat verandert geen tint. Uw tanden worden lichter, de oude vulling blijft geel waar hij zat en valt plotseling op. Daarom is de volgorde bij iemand met vullingen in de voortanden altijd dezelfde: eerst bleken, twee weken wachten tot de kleur stabiel is, dan de vullingen vervangen in de nieuwe kleur. Doet u het andersom, dan laat u de vulling twee keer maken.

Situaties waarin we bleken uitstellen of helemaal niet doen:

• Onbehandelde gaatjes, afgebroken tanden of een scheur tot in het wortelkanaal.
• Actieve tandvleesontsteking met bloedend tandvlees; eerst de tandvleesbehandeling, dan bleken. Waarom het bloedt, leest u in het stuk over bloedend tandvlees.
• Zwangerschap en de periode van borstvoeding. Schade is niet aangetoond, maar het nut is ook niet dringend; we wachten.
• Jonger dan 16. De pulpakamer is dan nog groot en het risico op gevoeligheid hoog; meestal wachten we tot 18.
• Ernstige glazuurslijtage en sterk teruggetrokken tandvlees. Blootliggend worteloppervlak bleekt niet en wordt wel heel gevoelig.
• Grijze banden door antibiotica en vergevorderde fluorose. Hier loopt bleken uit op een teleurstelling; we bespreken dan eerlijk facings of een smile design.

Eén tand is donkerder dan de rest, wat nu?

Deze vraag krijg ik een paar keer per week, en het antwoord is geen klassiek bleken. Eén tand die donker wordt, vertelt meestal het verhaal van een oude klap, een afgestorven zenuw of een wortelkanaalbehandeling. Gel aan de buitenkant smeren heeft bij zo'n tand geen zin; we brengen een gel in lage concentratie ín de tand aan, bij de ingang van het kanaal, sluiten af met een tijdelijke vulling en vernieuwen die om de paar dagen. Dat heet inwendig bleken. In drie, vier zittingen komt de tand dicht bij zijn buren; soms lukt dat niet helemaal, en dan is een dunne facing op die ene tand de netste oplossing. Eerst een röntgenfoto, dan beslissen.

Drie hardnekkige misverstanden

"Bleken geeft gaatjes." Nee; peroxide veroorzaakt geen gaatjes, het doet alleen pijn als het op een tand met een gaatje komt, dat is alles. "Wie het één keer doet, moet het altijd blijven doen." Nee; stopt u ermee, dan gaat de tand terug naar zijn oude kleur, niet donkerder dan dat. "Langer laten zitten, witter resultaat." Nee; elke tand heeft een grens, en voorbij die grens levert extra tijd alleen gevoeligheid op. Wie deze drie kent, spaart zijn tanden en zijn portemonnee.

Voor en na het bleken: de 10 regels die we in de praktijk meegeven

1. Eerst onderzoek en een gebitsreiniging. Gel op tandsteen bereikt de tand niet; soms levert alleen de reiniging al twee tinten op en is bleken niet meer nodig.
2. Hebt u gevoelige tanden, begin dan twee weken voor de behandeling met een tandpasta voor gevoelige tanden.
3. Kom op de dag zelf met gepoetste tanden; een pijnstiller is niet nodig.
4. De eerste 48 uur het witte dieet. Een rietje helpt bij koffie, maar iemand die thee door een rietje drinkt heb ik nog nooit gezien, dus twee dagen geen thee.
5. Minimaal drie dagen niet roken; een mooi excuus om helemaal te stoppen.
6. De eerste week geen witmakende tandpasta, wel fluoridetandpasta of een pasta voor gevoelige tanden; en een zachte borstel.
7. Houdt de kougevoeligheid langer dan drie dagen aan, bel dan even, dan kijken we ernaar.
8. Gebruikt u bitjes thuis, doe er dan een rijstkorrel gel in; wat overloopt irriteert het tandvlees.
9. Wacht twee weken met het vervangen van vullingen en kronen in de voortanden, tot de kleur helemaal stabiel is.
10. Elk half jaar controle en reiniging. Wat de kleur het langst vasthoudt is geen witmakende tandpasta, maar een schoon gebit.

Tot slot nog even terug naar die foto op de telefoon. Bij een echte lach zijn de tanden net iets donkerder dan het oogwit; tanden in precies dezelfde tint als het oogwit maken een gezicht kunstmatig. Ons doel is niet "spierwit", maar een schone, frisse tint die past bij uw gezicht, uw huid en uw leeftijd. Zijn uw tanden geel geworden, laten we dan eerst samen uitzoeken waarom; vaak is de oplossing simpeler dan u denkt, en soms anders dan u denkt. In onze klinieken in Haliç en Pendik duurt een bleekconsult niet lang, en de beslissing nemen we samen.

Veelgestelde vragen