Wybielanie zębów: jak działa, czy szkodzi i ile się utrzymuje?

W zeszłym tygodniu pacjentka podała mi telefon: "Panie doktorze, da się tak jak na tym zdjęciu?" Na ekranie uśmiech wybielony filtrem do koloru kartki papieru. Krótka odpowiedź brzmi "nie", ale ta dłuższa jest ciekawsza: zębów tak białych jak na tamtym zdjęciu nie ma w naturze, za to zwykłe, prawdziwe zęby, jej czy Państwa, da się rozjaśnić dużo bardziej, niż się wydaje. Połowa tego, co krąży w internecie o wybielaniu zębów, to reklama, a ćwierć to opowieści z drugiej ręki. Soda, cytryna, węgiel, truskawki, paski obiecujące efekt w jedną noc... Przejdę więc po kolei przez pytania, które słyszę w gabinecie codziennie: dlaczego zęby żółkną, jak wygląda wybielanie, czy niszczy szkliwo, na ile lat starcza i komu go nie robimy. Po lekturze będzie jasne, co naprawdę działa, a co tylko ściera ząb.

Dlaczego zęby żółkną? Bez tego nie ma sensu rozmawiać o wybielaniu

Większość ludzi myśli, że o kolorze zęba decyduje szkliwo, czyli ta najbardziej zewnętrzna warstwa. Nie. Szkliwo jest niemal półprzezroczyste, trochę jak szkło. Kolor daje leżąca pod nim zębina, a zębina z natury jest żółtawa, czasem lekko szara. Z wiekiem szkliwo się ściera i robi cieńsze, zębina grubsza, więc zęby ciemnieją. Dlatego śnieżnobiałe zęby u siedemdziesięciolatka to rzadkość, choć nikt niczego nie zrobił źle.

Żółknięcie ma dwa różne źródła i warto je rozdzielić, bo jedno świetnie reaguje na wybielanie, a drugie wcale.

Przebarwienia z zewnątrz

Kawa, mocna herbata, czerwone wino, cola, papierosy, granat, wiśnie, sos sojowy... W każdym z nich siedzą taniny albo ciemne pigmenty. Te cząsteczki czepiają się cienkiej warstwy białka na szkliwie (nazywamy ją osłonką nabytą) i przez miesiące się odkładają. Szczoteczka zbiera część, reszta zostaje. Dobra wiadomość: większość takich przebarwień schodzi po profesjonalnym czyszczeniu i wybielaniu.

U nas osobny rozdział należy się kawie i herbacie. Kiedy przychodzi pacjent, który pije pięć sześć kubków mocnej herbaty albo kawy dziennie, widzę to po zębach, zanim o cokolwiek zapytam. Nalot herbaciany bywa bardziej uparty niż kawowy: cienki, brązowy, najczęściej od wewnętrznej strony dolnych jedynek. Lampka czerwonego wina do kolacji dokłada swoje. A papierosy kładą na to wszystko smołę i powstaje warstwa od żółtej po brązową, której szczoteczka już nie rusza.

Przebarwienia od wewnątrz

Te siedzą w samej strukturze zęba. Niektóre antybiotyki podawane w dzieciństwie zostawiają na zębach szare pasy. Jeśli w czasie rozwoju szkliwa było za dużo fluoru, powstają białe lub brązowe plamy (fluoroza). Ząb po urazie, z martwym nerwem, ciemnieje z czasem sam, w pojedynkę. Stary amalgamat barwi ząb od środka na szaro. W tej grupie klasyczne wybielanie działa albo połowicznie, albo w ogóle; rozwiązaniem są zwykle licówki lub wybielanie wewnętrzne jednego zęba. To właśnie te dwie rzeczy rozróżniamy na badaniu jako pierwsze.

Jak wygląda wybielanie zębów? Metody w gabinecie i w domu

Za każdą prawdziwą metodą wybielania stoi ta sama chemia: nadtlenek wodoru albo jego wolniej uwalniająca się wersja, nadtlenek karbamidu. Żel przenika przez szkliwo i rozbija kolorowe cząsteczki w zębinie na małe, bezbarwne fragmenty. Czyli nie "maluje" zęba, tylko rozprasza to, co daje kolor. Różnica jest w stężeniu żelu i w tym, kto trzyma nad nim kontrolę.

Wybielanie gabinetowe (w fotelu, jedna wizyta)

Najszybsza droga. Najpierw zabezpieczamy dziąsła płynną barierą, bo żel o wysokim stężeniu po prostu je poparzy. Potem nakładamy go na zęby, trzymamy w trzech czterech turach po 15 minut, w niektórych systemach aktywujemy lampą. W fotelu siedzi się około godziny. U większości pacjentów jeszcze tego samego dnia widać rozjaśnienie o kilka tonów. Sęk w tym, że pracuje żel, nie światło. To, co reklamuje się jako "wybielanie laserowe", to w większości ten sam żel trzymany pod lampą; magia nie siedzi w lampie.

Wybielanie nakładkowe (w domu, pod kontrolą dentysty)

Pobieramy wycisk i robimy cienkie, przezroczyste nakładki dopasowane do zębów konkretnej osoby. Żel o niskim stężeniu wkłada się do nakładki i nosi ją kilka godzin w nocy albo godzinę w dzień; zazwyczaj przez dwa tygodnie. Trwa dłużej, ale efekt jest równiejszy, a nadwrażliwość mniejsza. Proszę nie mylić tego z nakładkami "na każdy łuk" z drogerii: taka nakładka nie przylega do zębów, żel wylewa się na dziąsło, a kolor wychodzi w plamy.

Metoda łączona

Jedna wizyta w gabinecie, a potem tydzień nakładek w domu. Szybki start i dłuższa trwałość. Przy ciemnych zębach i u pacjentów z gatunku "ślub za dwa tygodnie" to układ, który proponujemy najczęściej. Szczegóły są na stronie zabiegu wybielania zębów.

Jest jeszcze kwestia pomiaru. Przed wybielaniem zapisujemy kolor zębów według kolornika; po zabiegu sprawdzamy tym samym kolornikiem. Uczucie "jakoś nie widzę różnicy" pojawia się często, bo oko w kilka dni przywyka do nowego koloru. Kolornik nie kłamie.

Czy wybielanie zębów szkodzi? Prawda o szkliwie i nadwrażliwości

To pytanie pada najczęściej, więc nie będę owijać w bawełnę. Nadtlenek nałożony pod kontrolą dentysty, na zdrowy ząb, w odpowiednim stężeniu i przez odpowiedni czas, nie ścieńcza szkliwa, nie "rozpuszcza" go i nie robi próchnicy. Badają to od dziesiątek lat i wyniki są spójne. Szkoda pojawia się w trzech sytuacjach:

• Użycie bez kontroli. Żel o wysokim stężeniu kupiony w sieci i noszony godzinami, dzień po dniu. Szkliwo chwilowo traci wodę, nadwrażliwość skacze pod sufit, dziąsła bieleją i się łuszczą.
• Nakładanie na ząb z próchnicą albo pęknięciem. Żel przez ubytek dochodzi do miazgi i taki ząb pulsuje przez kilka dni. Badanie przed wybielaniem nie jest dla ozdoby.
• Ścierne metody "naturalne". Cytryna, soda, węgiel: nie wybielają, zdzierają. Zaraz do tego dojdę.

A nadwrażliwość? Tak, zdarza się. Mniej więcej połowa pacjentów opisuje przez dzień dwa po zabiegu krótkie, jakby elektryczne ukłucie przy zimnym. Mija; mikroskopijne kanaliki otwarte przez żel zamykają się w kilka dni. Jeśli ktoś już wcześniej ma wrażliwe zęby przez cofnięte dziąsła albo starte szkliwo, najpierw o tym rozmawiamy, kilka tygodni przygotowujemy zęby pastą na nadwrażliwość, dopiero potem wybielamy. Szerzej pisaliśmy o tym w tekście o cofaniu się dziąseł.

Wybielanie zębów w domu: soda, cytryna, węgiel, truskawki... Co z tego działa?

Wchodzę w ten temat trochę zdenerwowany, z góry przepraszam. Co najmniej raz w miesiącu słyszę zdanie "wybieliłam sodą z cytryną", a potem oglądam starte, prześwitujące jedynki, które nie wytrzymują zimnego. Po kolei:

• Soda oczyszczona: Lekko ścierna. Trochę zdrapie nalot z powierzchni, do koloru zębiny nie sięgnie. Raz w tygodniu, odrobina wymieszana z pastą, od tego nic się nie stanie; codziennie już ścieńcza szkliwo i ząb wygląda bardziej żółto. Tak, bardziej żółto: im cieńsze szkliwo, tym mocniej prześwituje zębina.
• Cytryna, ocet, ocet jabłkowy: Kwas. Zmiękcza szkliwo, a szczoteczka potem je zdziera. Jedyny efekt smarowania zębów czymś takim to trwałe starcie. Proszę, nie.
• Węgiel aktywny: Moda ostatnich lat. Ściera, nie wybiela; do tego czarny pył osiada przy brzegach dziąseł i wokół wypełnień. W badaniach nie udało się wykazać efektu wybielającego.
• Truskawki, skórka od banana, kurkuma: Nie szkodzą, ale też nic nie robią. Kwas jabłkowy z truskawek na dokładkę zmiękcza szkliwo.
• Pasty wybielające: Mają w składzie drobne ścierniwo, czasem śladowe ilości nadtlenku. Zmniejszają przebarwienia zewnętrzne, ale własnego koloru zęba nie rozjaśnią. Przydają się, żeby utrzymać efekt po wybielaniu; same w sobie wybielaniem nie są.
• Paski i pisaki z drogerii: Niskie stężenie nadtlenku; przy lekkim zażółceniu dadzą ton lub dwa. Najczęstsze kłopoty to żel na dziąśle i nierówny kolor. Bez próchnicy i przy skromnych oczekiwaniach to nieszkodliwa próba; wielkiej zmiany proszę nie oczekiwać.

Ile trwa wybielanie i na ile lat starcza?

Gabinetowe daje efekt na jednej wizycie, nakładkowe w 10 do 14 dni. Trwałość zależy już tylko od Państwa: u pacjenta, który pije herbatę i kawę jak dawniej i dalej pali, kolor zaczyna wracać po jakichś 6 miesiącach; u kogoś, kto uważa, trzyma się 2, czasem 3 lata. Raz w roku krótkie "odświeżenie" w gabinecie albo kilka nocy w nakładkach w domu zwykle załatwia sprawę. Proszę nie oczekiwać od nas terminu gwarancji; w jamie ustnej jest dwieście zmiennych, a największą z nich jest kubek, który Państwo trzymają w ręku.

Pierwsze 48 godzin to osobna historia. Po zabiegu szkliwo jest przez kilka dni "otwarte", a wszystko, co się wtedy pije, wsiąka w ząb. W gabinecie mówimy na to "biała dieta": na talerz nic, co nie jest białe. Mleko, jogurt, kurczak, biały ser, ryż, banan, makaron tak; kawa, herbata, cola, wiśnie, granat, buraki, sos pomidorowy i papierosy nie. Dwa dni wytrzymać, potem wracamy do normalności.

Komu nie robimy wybielania? Wypełnienia, korony, ciąża i wiek

Oto fakt, który najbardziej zaskakuje pacjentów: wybielanie rozjaśnia tylko naturalny ząb. Wypełnienie kompozytowe z przodu, korona cyrkonowa, licówka porcelanowa czy korona na implancie nie zmienią koloru ani o ton. Zęby się rozjaśnią, stare wypełnienie zostanie żółte tam, gdzie było, i nagle zacznie kłuć w oczy. Dlatego u pacjenta z wypełnieniami w przednim odcinku kolejność jest zawsze ta sama: najpierw wybielanie, dwa tygodnie na ustabilizowanie koloru, potem wymiana wypełnień pod nowy odcień. W odwrotnej kolejności płaci się za wypełnienie dwa razy.

Sytuacje, w których wybielanie odkładamy albo nie robimy go w ogóle:

• Nieleczona próchnica, złamanie albo pęknięcie sięgające do kanału.
• Aktywne zapalenie i krwawienie dziąseł; najpierw leczenie dziąseł, potem wybielanie. Skąd to krwawienie, tłumaczyliśmy w tekście o krwawieniu dziąseł.
• Ciąża i karmienie piersią. Szkodliwości nikt nie wykazał, ale korzyść też nie jest pilna; czekamy.
• Wiek poniżej 16 lat. Komora miazgi jest duża, ryzyko nadwrażliwości wysokie; zazwyczaj czekamy do 18.
• Poważne starcie szkliwa i zaawansowane cofnięcie dziąseł. Odsłonięta powierzchnia korzenia nie zbieleje, za to zrobi się bardzo wrażliwa.
• Szare pasy po antybiotykach i nasilona fluoroza. Tu wybielanie kończy się rozczarowaniem; uczciwie rozmawiamy wtedy o licówkach albo projektowaniu uśmiechu.

Jeden ząb mam ciemniejszy od pozostałych, co z tym zrobić?

To pytanie wraca kilka razy w tygodniu i odpowiedzią nie jest klasyczne wybielanie. Pojedynczy ciemny ząb to najczęściej ślad po dawnym urazie, martwy nerw albo ząb po leczeniu kanałowym. Smarowanie go żelem z zewnątrz nic nie da; żel o niskim stężeniu wkładamy do środka zęba, do wejścia kanału, zamykamy tymczasowym wypełnieniem i wymieniamy co kilka dni. To właśnie wybielanie wewnętrzne. Po trzech czterech wizytach ząb zbliża się kolorem do sąsiadów; czasem nie dociąga do końca i wtedy cienka licówka na ten jeden ząb jest najczystszym rozwiązaniem. Najpierw zdjęcie rentgenowskie, potem decyzja.

Trzy popularne mity

"Wybielanie robi próchnicę." Nie; nadtlenek próchnicy nie powoduje, a nałożony na ząb z próchnicą po prostu boli, tyle. "Kto raz zrobi, musi robić do końca życia." Nie; bez powtórki ząb wraca do dawnego koloru, ciemniejszy się nie robi. "Jak potrzymam dłużej, będzie bielszy." Nie; każdy ząb ma swoją granicę rozjaśnienia, a powyżej niej dłuższy czas przynosi już tylko nadwrażliwość. Pacjent, który zna te trzy rzeczy, oszczędza i zęby, i portfel.

Przed wybielaniem i po nim: 10 zasad, które powtarzamy w gabinecie

1. Najpierw badanie i usunięcie kamienia. Żel nałożony na kamień nie dotrze do zęba; czasem samo czyszczenie rozjaśnia o dwa tony i wybielanie okazuje się zbędne.
2. Przy wrażliwych zębach dwa tygodnie przed zabiegiem warto zacząć pastę na nadwrażliwość.
3. W dniu zabiegu wystarczy umyć zęby i przyjść, tabletka przeciwbólowa nie jest potrzebna.
4. Pierwsze 48 godzin biała dieta. Słomka pomaga przy kawie, ale herbaty przez słomkę jeszcze nikt u mnie nie pił, więc dwa dni przerwy od herbaty.
5. Papierosy co najmniej trzy dni nie; to może być niezły pretekst, żeby rzucić.
6. W pierwszym tygodniu nie pasta wybielająca, tylko pasta z fluorem i na nadwrażliwość; szczoteczka miękka.
7. Jeśli wrażliwość na zimne trwa dłużej niż trzy dni, proszę zadzwonić, sprawdzimy.
8. Przy nakładkach do domu żelu tyle, co ziarnko ryżu; nadmiar wylewa się na dziąsło i je podrażnia.
9. Z wymianą przednich wypełnień i koron proszę poczekać dwa tygodnie, aż kolor się ustabilizuje.
10. Kontrola i czyszczenie co pół roku. Kolor najdłużej utrzymuje nie pasta wybielająca, tylko czysty ząb.

Na koniec wróćmy do tamtego zdjęcia z telefonu. W prawdziwym uśmiechu zęby są odrobinę ciemniejsze od białek oczu; ząb w kolorze białka oka sprawia, że twarz wygląda sztucznie. Celem nie jest "śnieżna biel", tylko czysty, żywy odcień, który pasuje do Państwa twarzy, karnacji i wieku. Jeśli zęby zżółkły, znajdźmy najpierw razem przyczynę; rozwiązanie bywa prostsze, niż się wydaje, a czasem po prostu inne. W naszych klinikach w Haliç i Pendik badanie przed wybielaniem trwa krótko, a decyzję podejmujemy wspólnie.

Najczęściej zadawane pytania