Diş Ağrısı Neden Olur, Nasıl Geçer? Nedenleri, Evde İlk Yardım ve Tedavisi

Saat gece iki buçuk. Başınızı yastığa koyuyorsunuz, akşama kadar "biraz sızlıyor" diye geçiştirdiğiniz diş birden zonklamaya başlıyor. Doğruluyorsunuz, biraz hafifliyor; yatıyorsunuz, yine başlıyor. Sabah ilk iş telefona sarılıyorsunuz. Bu hikâyeyi klinikte o kadar çok dinledik ki hasta daha ilk cümlesini bitirmeden hangi dişe bakacağımızı aşağı yukarı biliriz. Diş ağrısı aslında kötü bir haberci değil. Dişin "bana bak, burada bir şey oluyor" demesidir. Mesele, o sesi doğru okumak. Aşağıda hangi ağrının neye işaret ettiğini, geceyi nasıl atlatacağınızı ve hangi durumda sabahı beklememeniz gerektiğini, muayene odasında anlattığımız gibi anlatacağım.

Diş Ağrısı Neden Olur? En Sık 8 Neden

Önce küçük bir anatomi dersi; söz, kısa olacak. Dişin dışında mine var, taş gibi sert ve hissiz. Altında dentin, içinde minicik kanalcıklar olan ve uyarıları içeri ileten bir tabaka. En içte de pulpa dediğimiz damar ve sinir paketi. Ağrı, bir şey bu sinire kadar ulaştığında başlar. O "bir şey" bazen çürüktür, bazen iltihap, bazen de dişle hiç alakası olmayan bir komşu sorun. Klinikte en sık gördüklerimiz şunlar.

1. Diş çürüğü

Listenin açık ara birincisi. İşin can sıkıcı tarafı şu: çürük minedeyken hiçbir şey hissetmezsiniz. Bu yüzden "ağrımıyor, demek ki bir şey yok" cümlesi bizi hep biraz üzer. Çürük dentine inince soğukta, tatlıda kısa bir sızı gelir, sonra geçer. Pulpaya yaklaştığında ise ağrı artık davet beklemez; kendi kendine gelir, uzar, geceleri azıtır. "Tatlı yiyince dişim sızlıyor" diyen hastanın ağzında neredeyse her seferinde bir çürük buluruz.

2. Pulpa iltihabı (pulpitis)

Çürük sinire dayanınca, ya da yıllar önce yapılmış derin bir dolgunun altı boşalınca, pulpa iltihaplanır. Başlangıçta bu iltihap geri dönebilir: soğuk bir şey içersiniz, "ah" dersiniz, üç beş saniyede unutursunuz. İş ilerleyince tablo değişir. Sıcak çay ağrıyı artırır, zonklama dakikalarca sürer, yatınca kötüleşir. Buraya gelmiş bir dişin dolguyla kurtulma şansı artık azdır; genellikle kanal tedavisi konuşuruz.

3. Diş apsesi

Sinir ölünce iş bitmez; iltihap kökün ucundan çene kemiğine sızar, orada bir cep oluşturur. Buna apse diyoruz. Diş ısırınca ağrır, "sanki uzamış, diğerlerinden önce değiyor" hissi verir. Diş etinde sivilceye benzeyen küçük bir kabarcık çıkabilir, yanak şişebilir. Burada bir tuzak var, mutlaka söylemem lazım: ağrı bir gün aniden kesilebilir. Hasta "geçti" diye sevinir, randevuyu iptal eder. Oysa geçen şey sinirdir. İltihap aşağıda sessizce büyümeye devam eder.

4. Diş eti hastalığı

Bu ağrı farklıdır. Keskin değil, künt; tek dişte değil, bir bölgede. Fırçalarken kanama ona eşlik eder, bazen ağız kokusu da. Diş taşı birikmiş, diş eti iltihaplanmıştır. İleri evrede diş eti çekilir, kök yüzeyi açılır ve işin içine soğuk hassasiyeti de girer. Bu konuyu diş eti kanaması ve diş eti çekilmesi yazılarımızda uzun uzun anlattık; meraklısı oraya baksın.

5. Çatlak ya da kırık diş

Buz kırmayı seven, zeytin çekirdeğini ısıran, geceleri dişini sıkan hastaların klasiği. Dişte gözle görülmeyen bir çatlak oluşur. Belirtisi çok tipiktir: çiğnerken değil de lokmayı bıraktığınız anda gelen kısa, bıçak gibi bir ağrı. Röntgende çoğu zaman hiçbir şey görünmez. O yüzden muayenede dişleri tek tek ısırtırız; hasta "işte bu!" dediğinde çatlağı bulmuş oluruz.

6. 20 yaş dişleri

Çenenin en arkasında yer bulamayıp yan yatan ya da yarım çıkan dişler. Üstünü örten diş eti arada bir iltihaplanır, ağız zor açılır, yutkunmak bile tatsızlaşır. Buna perikoronit deriz. Genellikle 18 ile 25 yaş arasında, sınav haftasında, düğünden iki gün önce, yani en olmayacak zamanda gelir. Çekim gerekip gerekmediğini 20 yaş dişi ve çene cerrahisi sayfasında, çekim günü ve sonrasını da yirmilik diş çekimi yazısında anlattık.

7. Diş sıkma ve gıcırdatma

Sabah çenesi yorgun uyanan, şakakları ağrıyan, "bütün dişlerim ağrıyor ama hangisi bilmiyorum" diyen hasta. Bu cümle bizim için ipucudur. Çürük tek dişi ağrıtır, sıkma hepsini. Eşinizin "gece dişlerini gıcırdatıyorsun" demesi de teşhise sayılır.

8. Dişle ilgisi olmayan nedenler

Üst çenenin arka dişlerinin kökleri sinüsün hemen altındadır. Sinüzit olduğunuzda o dişlerin hepsi birden ağrır, öne eğilince artar, röntgende dişte hiçbir şey yoktur. Kulak iltihabı, çene eklemi sorunları, hatta nadiren kalp kaynaklı ağrı bile alt çeneye vurabilir. Dişlerde sorun bulamazsak sizi boşuna oyalamayız, ilgili hekime yönlendiririz.

Ağrının Tipi Ne Anlatır?

Randevuya gelmeden önce ağrınızı biraz "tanıyın". Hangi uyarıyla geliyor, ne kadar sürüyor, nerede? Bu üç soruya verdiğiniz cevap muayenede bize dakikalar kazandırır. Biz kabaca şöyle okuyoruz:

• Soğukla gelen, birkaç saniyede sönen sızı: Başlangıç çürüğü, açığa çıkmış kök yüzeyi ya da aşınmış mine. İyi haber, erken evre; çoğu zaman küçük bir dolgu ya da hassasiyet tedavisi işi bitirir.
• Sıcakla artan, dakikalarca süren zonklama: Pulpa iltihabı yol almış. Beklemenin size kazandıracağı tek şey, dişin kurtulma şansının azalmasıdır.
• Yatınca şiddetlenen ağrı: Uzanınca başa daha çok kan gider, iltihaplı dişin içindeki basınç da onunla birlikte yükselir. Gece ağrısının klasik nedeni budur.
• Isırınca gelen keskin ağrı: Ya diş çatlamıştır, ya dolgu yüksek kalmıştır, ya da kök ucunda iltihap vardır.
• Künt, yaygın, diş etinde hissedilen ağrı: Diş eti iltihabı ya da diş sıkma.
• Şişlik, ateş ve ağızda kötü tatla gelen ağrı: Apse. Bu bir "yarın bakarız" durumu değildir.

Diş Ağrısına Ne İyi Gelir? Evde İlk Yardım

Dürüst olayım: evde yapacağınız hiçbir şey çürüğü kapatmaz, apseyi kurutmaz. Ama geceyi rahat geçirmenizi sağlar, bu da az şey değil. Hastalarıma önerdiklerim şunlar; hepsinin başına "hekime ulaşana kadar" cümlesini ekleyin.

Ilık tuzlu su. Bir bardak ılık suya bir çay kaşığı tuz, otuz saniye çalkalayıp tükürün, günde birkaç kez. Diş eti iltihabında ve 20 yaş dişi ağrısında şaşırtıcı derecede iyi gelir; yemek artıklarını da uzaklaştırır.

Diş ipi. Hiç küçümsemeyin. İki dişin arasına sıkışmış bir et lifi ya da biber kabuğu, tek başına insanı duvara tırmandıracak bir ağrı yapabilir. Nazikçe çıkarın. Bazen ağrı beş dakikada biter ve hekime hiç gerek kalmaz. Bu kadar basit olabiliyor.

Soğuk, sıcak değil. Şişlik varsa yanağın dışına havluya sarılı buz: on beş dakika koyun, on beş dakika ara verin. Sıcak kompres rahatlatıyor gibi gelir ama iltihabı yayabilir. Apse şüphesinde sıcaktan uzak durun.

Ağrı kesici, ama doğru olanı. Hekiminizin ya da eczacınızın size uygun gördüğü bir ağrı kesici, o geceyi uyuyarak geçirmenizi sağlar; işe yarar. Mide hassasiyetiniz, böbrek rahatsızlığınız varsa, hamileyseniz ya da kan sulandırıcı kullanıyorsanız mutlaka danışın. Bir de rica: tableti dişin üstüne koymayın. Her hafta en az bir hastada aspirinin diş etinde bıraktığı beyaz yanığı görüyoruz.

Başınızı yükseltin. Yatarken fazladan bir yastık, dişe giden kan basıncını azaltır. Küçük şey, gece yarısı farkı büyük.

Tetikleyicilerden kaçının. Çok sıcak, çok soğuk, tatlı, sert... Sigara ve alkol de ağrıyı körükler. Karanfil yağı dedelerimizden kalma bir yöntemdir ve fena da değildir: pamuğa bir damla, kısa süre dişin üstünde. Diş etine değmesin, tahriş eder.

Yapmamanız gerekenler

• Dişin üzerine aspirin ya da başka bir tablet koymak. Kimyasal yanık yapar, ağrıya bir de yara eklenir.
• Ağrıyan tarafa sıcak uygulamak, kolonya ya da alkol sürmek.
• "Daha çok alırsam daha çabuk geçer" diye dozu aşmak. Ağrı kesici iyileştirmez, sadece sesi kısar.
• Eczaneden ya da komşudan antibiyotik almak. Antibiyotiğe ancak iltihap yayılmışsa, o da hekim kararıyla ihtiyaç olur. Dişin içindeki iltihaba zaten ulaşamaz, çünkü ölmüş pulpada kan dolaşımı yoktur.
• Ağrı kesildi diye randevudan vazgeçmek. Yukarıda söyledim, susan diş çoğu zaman iyileşen değil ölen diştir.

Ne Zaman Acil Diş Hekimine Gitmeli?

Diş ağrılarının büyük kısmı bir iki gün içinde, planlı bir randevuyla çözülür. Ama bazı tablolar beklemeye gelmez. Şunlardan biri varsa aynı gün bir diş hekimine ulaşın:

• Yanakta, çenede ya da boyunda şişlik. Göz altına ya da boyna doğru iniyorsa hiç beklemeyin.
• Ağrıya ateş ve halsizlik eşlik ediyorsa, ağızda sürekli kötü bir tat varsa.
• Ağzı açamamak, yutkunmakta ya da nefes almakta zorluk. Bu durumda bizi değil, en yakın acil servisi arayın; diş hekimi sonra.
• Ağrı kesici aldınız, aradan saatler geçti ve zonklama hâlâ yerindeyse.
• Darbeyle kırılan, oynayan ya da tamamen çıkan diş. Çıkan dişi musluk suyuyla ovmadan, bir bardak sütün içinde getirin; otuz dakika içinde ulaşırsanız yerine koyma şansımız var.
• Çekim ya da yaralanma sonrası durmayan kanama.

Haliç ve Pendik'te ağrıyla arayan hastalarımız için gün içinde yer açmaya çalışıyoruz. Telefonda kısaca durumu anlatmanız, yola çıkmadan önce ne yapıp ne yapmayacağınızı konuşmamızı da sağlar.

Muayenede Ne Olur, Nedenine Göre Tedavi Nasıl Planlanır?

Muayene bir sohbetle başlar; ağrının ne zaman, nasıl geldiğini dinleriz. Sonra dişlere soğuk tutar, tek tek ısırtırız, gerekirse küçük bir röntgen ya da panoramik film alırız. On, on beş dakika sonra çoğu hastada tanı bellidir. Bundan sonrası nedene bağlı.

Çürükse temizleyip dolgu yaparız; sinire çok yakınsa önce koruyucu bir taban koyar, dişi birkaç hafta izleriz. Pulpa iltihabı ya da apse varsa yol belli, kanal tedavisi: dişin içindeki iltihaplı doku alınır, kanallar şekillendirilir ve sızdırmaz biçimde doldurulur. Apsede önce iltihabın boşalması sağlanır, şişlik inmeden tedaviyi bitirmeyiz. Kök artık kurtarılamayacak haldeyse çekim, ardından boşluk için implant planı konuşulur. Sorun diş etindeyse işe diş taşı temizliği ve kök yüzeyi düzleştirmeyle başlarız; kemik kaybı ilerlemişse periodontal tedavi devreye girer. Çatlak dişte derinliğe göre dolgu, kaplama ya da kanal; köke inen çatlakta ne yazık ki çekim. 20 yaş dişinde önce iltihap tedavi edilir, yer bulamayan diş alınır. Diş sıkmada gece plağı yapar, aşınan dişleri onarırız. Hassasiyette flor, hassasiyet macunu ve açığa çıkmış kök yüzeyinin örtülmesi gündeme gelir.

Dolgu ya da kanal tedavisinden sonra ağrı normal mi?

Bir süre, evet. Derin bir dolgunun ardından birkaç gün soğuğa karşı hassasiyet, kanal tedavisinden sonra da ısırırken birkaç gün süren hafif bir sızı olağandır. Doku toparlanıyor, sinir uçları yavaş yavaş sakinleşiyor. Kuralımız basit: ağrı her gün biraz azalmalı. Bir haftayı geçen, artan, zonklamaya dönen ya da şişlikle gelen ağrı kontrol ister. Dolgu yüksek kalmış olabilir, kanalda gözden kaçan bir bölge olabilir, diş çatlamış olabilir. Arayın; çoğu zaman küçük bir düzeltmeyle çözülür.

Çocuklarda ve Hamilelikte Diş Ağrısı

Çocuklarda iki büyük neden var: süt dişi çürükleri ve diş çıkarma. "Nasıl olsa düşecek" cümlesini sık duyuyoruz; keşke öyle olsa. Çürük süt dişi hem ağrı yapar hem de altındaki kalıcı dişin gelişimini bozabilir. Diş çıkarırken diş eti kızarır, çocuk huysuzlanır, her şeyi ağzına götürür. Soğutulmuş bir diş kaşıyıcı ve temiz bir gazlı bezle diş etini hafifçe ovmak rahatlatır. Çocuklarla nasıl çalıştığımızı çocuk diş hekimliği sayfasında anlattık.

Hamilelikte hormonlar diş etini hassaslaştırır; özellikle ikinci üç ayda kanama ve diş eti ağrısı sıktır. Şunu net söyleyeyim: hamileyken diş tedavisi olunur, hem de rahatlıkla. Dolgu da, diş taşı temizliği de, gerekirse kanal tedavisi de özellikle ikinci üç ayda güvenle yapılır. İlaç seçimini mutlaka birlikte yaparız. Dokuz ayı iltihaplı bir dişle geçirmek, koltuğa oturup tedavi olmaktan çok daha riskli; bunu kadın doğum hekimleri de söylüyor.

Diş Ağrısını Önlemek İçin 6 Alışkanlık

Bunları her hastaya söylüyoruz, çoğu "biliyorum" diyor, azı yapıyor. Yapanlar bizi daha az görüyor; bu da bizim için iyi bir şey.

1. Günde iki kez, iki dakika, florürlü macunla fırçalayın. Birini atlayacaksanız sabahı atlayın, geceyi değil.
2. Diş ipi ya da arayüz fırçası, her gün. Çürüklerin çoğu dişlerin arasından, fırçanın giremediği yerden başlar.
3. Şekerli ve asitli içeceği yudum yudum, gün boyu içmeyin. Mineyi saatlerce asitte bekletmiş olursunuz; içecekseniz öğünle birlikte, bir seferde.
4. Altı ayda bir kontrol ve diş taşı temizliği. Küçük çürük dolguyla biter, büyüyen çürük kanal tedavisiyle; arada bir röntgen var, o kadar.
5. Gece diş sıkıyorsanız plak. Buzu, kalemi, fındık kabuğunu dişinizle kırmayın.
6. Spor yapıyorsanız ağız koruyucu. Ön diş kırıklarının çoğu halı sahadan geliyor.

Toparlayayım. Diş ağrısı bir uyarıdır; erken geldiğinde ucuz, geç geldiğinde pahalı bir uyarı. Birkaç saniyelik sızlamayı ciddiye almak, aylar sonra geçirilecek uykusuz geceleri ve uzun tedavileri gerçekten önler. Ağrınız varsa bugün arayın. Muayene kısa sürer, rahatlama çoğu zaman aynı gün başlar.

Ağrı geçtikten sonra aklınız dişlerinizin rengine takılırsa, hangi yöntemin mineyi koruduğunu diş beyazlatma nasıl yapılır, zararlı mı? yazısında anlattık.

Gece uyutmayan, sıcakla artıp soğukla hafifleyen bir ağrı çoğu zaman sinirin iltihaplandığını gösterir, böyle bir dişte kanal tedavisinin nasıl yapıldığını ve acıtıp acıtmadığını ayrıca anlattık.

Sık Sorulan Sorular